Logo Hanh Huong
Sitemap Hoavouu.com
Điền Email để nhận bài mới
Bài Mới Nhất
View Counts
14,107,391
Free Support Hoavouu.com
Ho Tro Hoavouu 250
hotels-Hoavouu

Ngã Quy Ước Thế Tục, Tính Không Của Ngã, Và Con Đường Bồ Tát

09 Tháng Năm 201407:34(Xem: 3359)
Ngã Quy Ước Thế Tục, Tính Không Của Ngã, Và Con Đường Bồ Tát

NGÃ QUY ƯỚC THẾ TỤC,
TÍNH KHÔNG CỦA NGÃ, VÀ CON ĐƯỜNG BỒ TÁT 
Bản dịch Việt: Đặng Hữu Phúc

Trích từ: Tu tập Trí tuệ siêu việt theo con đường bồ tát của Tịch Thiên, 2013
(The Dalai Lama. Practicing Wisdom. Translated and edited by Thupten Jinpa. Wisdom 2005)



Tính tương tục của ngã quy ước thế tục

blankTiết mục ngắn theo sau, các tụng 70-77, ngài Tịch Thiên trả lời cho các phản đối chống lại tính không của ngã. Một chống đối là rằng nếu ngã không hiện hữu, kết quả là luật về nghiệp sẽ không thể vận hành đúng đắn được. Đây là một phê phán từ các học phái khác về sự bác bỏ ngã của nhà Trung Quán.

70. [Phản đối] Nếu không có ngã, sự liên quan giữa một hành nghiệp và kết quả của nó là điều không thể có, vì nếu tác giả của một hành nghiệp chết, ai sẽ có kết quả?

Điểm then chốt đang được nêu lên là nếu chúng ta không chấp thuận một ngã thường hằng, trường tồn, đến từ đời trước tới đời này và mang theo tương tục của nó vào tương lai, kết quả là -- ngay chính trong một đời sống đơn biệt -- chúng ta sẽ không có sự liên kết giữa cá nhân tích lũy hành nghiệpcá nhân trải nghiệm hiệu quả của nó. Họ phản đối, nếu không có một ngã, làm cách nào chúng ta chủ trương hai cá nhân này là một cá nhân đồng nhất? Nếu họ không là đồng nhất, điều này mâu thuẫn các nguyên lí căn bản của luật về nghiệp.

Theo các nguyên tắc về nghiệp, không một cá nhân nào có thể trải nghiệm các hệ quả của các hành nghiệp họ đã không thực hiện. Ngược lại, các cá nhân chắc chắn không thể tránh đối diện các hệ quả nghiệp về các hành nghiệp của họ trừ khi các tiềm năng mạnh mẽ của các hành nghiệp được trung hoà một cách nào đó. Thế nên, nếu cá nhân tích lũy nghiệp và cá nhân trải nghiệm kết quả là hai cá nhân tách biệt, luật của nghiệp bị vi phạm.

Ngài Tịch Thiên trả lời phản đối này trong tụng kế tiếp

71. [Nhà Trung Quán] Khi cả hai chúng ta đã đồng ý rằng một hành nghiệp và kết quả của nó có các căn cứ khác nhau và rằng Ngã khôngảnh hưởng trong vấn đề này, kết quả là không có điểm gì để tranh luận về điều này.

72. Cá nhânnguyên nhân không thể được xem là được sinh ra với kết quả. Điều được tỏ rõ là sự hiện hữu của tác giảthọ giả của các hệ quả tùy thuộc trên sự thống nhất của tương tục tâm thức của họ.

Nói cách khác, hành nghiệpnguyên nhân, và quả của nguyên nhân là hệ quả của nó. Tuy nhiên, từ quan điểm của thời gian, ngã của cá nhân chịu trách nhiệm cho hành nghiệp trong quá khứ và ngã của cá nhân chịu đựng các hệ quả không phải là một và đồng nhất. Cá nhân hiện hữu vào một thời gian đặc thù trong khi cá nhân khác hiện hữu vào một thời gian khác.

Chủ trương ngã của họ là một và đồng nhất trong thời gian sẽ mâu thuẫn ngay cả với các quy ước thế tục và các trải nghiệm bình thường. Sự liên hệ của họ là cùng một cá nhân thì được chủ trương bởi vì họ cùng chia sẻ một tương tục của hiện hữu đơn biệt. Mặc dầu cá nhân trải nghiệm biến dịch mỗi sát na, tương tục căn bản vẫn còn tiếp tục.

Chúng ta có thể lấy tỉ dụ về tương tục của thân của chính chúng ta. Từ một toàn cảnh sinh lí học, tất cả các tế bào của chúng ta giờ đây hoàn toàn khác biệt với khi chúng ta trẻ hơn. Ở mức độ tế bào, có sự thay đổi hoàn toàn. Trong thực tế, sự thay đổi này cho chúng ta cơ hội nói về tiến trình tuổi già. Cái gì rất đẹp, rất hấp dẫntuổi trẻ sau trở thành có vết nhăn và không hấp dẫn. Tuy nhiên, trên phương diện của tương tục, nó là cùng một thân. Bởi vì điều này, chúng ta có thể tuyên bố, “Tôi đọc quyển sách đó khi tôi còn trẻ”.

Nếu chúng ta đồng ý một ngã của cá nhân đồng nhất xuyên qua thời gian, trên căn bản của tương tục tinh thần, kết quả chúng ta có thể tìm kiếm những gì xảy ra cho tương tục nhiều hơn nữa. Tỉ dụ, nếu có tính biết tăng cao, chúng ta có thể hồi ức các đời sống đã qua, lúc đó chúng ta có thể nói rằng khi tôi đã là như thế và như thế, tôi đã chào đời ở đây, và chúng ta có thể nói về một tương tục của một cá nhân đơn biệt xuyên qua một khung thời gian dài nhiều hơn. Chính là trên căn bản của tương tục này của tâm thứcchúng ta có thể nói về sự liên hệ giữa nghiệp và quả của nghiệp.

Đối với một nhà Trung Quán, tỉ dụ ngài Tịch Thiên, không có ngã có hiện hữu tự tính (no intrinsically existing self); ngã thì được xem là một quy ước thế tục hữu-danh (nominal convention). Từ quan điểm này chúng ta có thể nói về các phương diện khác nhau của ngã. Tỉ dụ chúng ta có thể nói về ngã đến từ một đời sống trước rằng ngã đó thì đồng nhất với ngã trong dời sống đặc thù này. Chúng ta có thể nói về một cá nhân đặc thù là, tỉ dụ một ngã Tây Tạng, được định phẩm bởi một bản sắc sắc tộc, hoặc chúng ta có thể nói về ngã của một vị tăng thọ đầy đủ các giới nguyện, và vân vân. Như vậy, trên một căn bản cá nhân, chúng ta có thể nói về các phương diện khác nhau của ngã. Trong trường hợp của một cá nhân đặc thù, chúng ta có thể nói ông ta là một người đàn ông, một người Tây Tạng, một Phật tử, một vị tăng, hoặc một vị tăng đã thọ đủ giới, và vân vân. Mặc dầu tất cả các phương diện khác nhau này của ngã đều thuộc về một cá nhân đồng nhất, chúng không bắt đầu hiện hữu một cách đồng thời. Bản sắc của các phương diện này tiến hoá trong các ngữ cảnh và hoàn cảnh khác nhau.

Thế nên, từ một quan điểm về tương tục, chúng ta có thể chủ trương rằng theo một nghĩa nào đó, ngã là thường hằng hoặc vĩnh cửu mà không mâu thuẫn với ngã là biến dịch mỗi sát na. Từ một quan điểm về biến dịch mỗi sát na, ngã là chuyển tiếp (transient) và vô thường. Như vậy, không hề có mâu thuẫn trong chủ trương trên phương diện của tương tục, ngã là vĩnh cửu, vậy mà trên phương diện của hiện hữu sát na, ngã là vô thường. Dĩ nhiên, tôi không có ý muốn nói ngã là thường hằng trong nghĩa không biến dịch.

Có phải tâm là ngã?

Vì các nhà Trung Quán chấp thuận một ngã được giả danh trên căn bản của thân và tâm (a self nominally designated on the basis of body and mind), ngã có thể được đồng nhất với tâm? Trong các học phái triết học Phật giáo, một số chủ trương, trong phân tích sau cùng, tâm thức là ngã (the consciousness is the self). Tỉ dụ, Đại sư Ấn Độ Thanh Biện tuyên bố trong Quang Minh biện luận của ngài (Blaze of Reasoning) rằng, về phương diện hiệu quả, tương tục của tâm thức tinh thần/ý thức (= thức thứ sáu) là ngã. Các nhà Trung Quán Hệ Quả không chấp thuận quan điểm này. Từ quan điểm của họ, không có bất kì thứ gì trong các căn bản của giả danh -- không phải tương tục thân, cũng không phải ý thức -- có thể được xem là ngã, hoặc là cá nhân.

Tỉ dụ, ngài Tịch Thiên hỏi rằng nếu chúng ta đề khởi ý thức là ngã, kết quả là chúng ta chọn cái nào?

73. Tâm quá khứ hoặc tâm tương lai không phải là ‘tôi’, vì nó không hiện hữu. Nếu tâm hiện tại là ‘tôi’, kết quả là khi nó biến mất, ‘tôi’ không hiện hữu nữa.

<< Bài giảng 1979:

Nếu ngã đựợc đặt tên trên tương tục của tâm thức, bạn có thể hỏi nếu tâm thức là ngã. Câu trả lờitiêu cực. Tâm quá khứ và tâm tương lai không là ngã bởi vì nó không hiện hữu. Khi nói về quá khứ, tương lai, và hiện tại, thì quá khứ đã chấm dứt và tương lai thì chưa đến. Nói đại khái, nghĩa là theo quy định của quy ước thế tục, chúng ta có thể nói về ba thởi. Nhưng nói chính xác hơn, nếu bạn phân biệt quá khứ và tương lai liên quan tới các thời điểm trước kia và về sau, cái trước thuộc về quá khứ, cái sau thuộc về tương lai. Hiện tại thì không được tìm thấy. Như vậy tâm hiện tại không là ngã, bởi vì ngay khi nó đi qua, ngã sẽ trở thành phi hiện hữu.>>

Có phải ngã là ý thức quá khứ, hoặc ý thức sẽ đến trong tương lai, hoặc là ý thức hiện tại? Ý thức quá khứ thì đã chấm dứt, và tương lai thì chưa đến. Nếu thời điểm hiện tại của ý thức là ngã, kết quả là, vì nó có tính sát na, một khi nó chấm dứt hiện hữu, ngã hoặc cá nhân cũng sẽ chấm dứt hiện hữu. Cũng thế, nếu ý thức là ngã, kết quả là, khái niệm chủ thể và đối tượng trở thành không bảo vệ được (untenable). Cũng thế, nếu ngã và ý thức của nó không thể được nói là có bất kì liên hệ vì, trong sự phân tích cuối cùng, ý thức cá nhân.

Bảo toàn thế giới tương đối

Kế tiếp ngài Tịch Thiên nói vắn tắt rằng trong trường hợp cây chuối, chúng ta dù tước lột bao nhiêu, chúng ta không thể tìm thấy bất kì một cái lõi.

74. Cũng như thân cây chuối khi tách thành các bẹ là không còn gì, cũng cùng một cách ‘tôi’ thì không hiện hữu khi được tìm kiếm một cách phân tích.

Tương tự, khi chúng ta truy tìm ngã trong các uẩn -- thân, cảm thọ, tri nhận, ý thức -- chúng ta chỉ tìm thấy tính không thể tìm thấy của ngã. Không có một cốt lõi thực hữu đối với hiện thể của chúng ta có thể được nhận diện là ngã thực hữu (No real core to our being can be identified as the real self).

Phản đối kế tiếp được nêu lên để chống lại sự bác bỏ ngã của nhà Trung Quán hỏi: nếu ngã không hiện hữu, kết quả là không có các hữu tình; nếu không có các hữu tình, vậy thì chúng ta lưu xuất đại bi hướng đến ai?

75. [Nghi vấn] Nếu không hữu tình hiện hữu, có đại bi cho ai?

[Nhà Trung Quán] Có đại bi để cho bạn thực hiện bồ tát hạnh do bị phóng chiếu xuyên qua vô trí thấy có các hữu tình tạo thiện hạnh, ác hạnh nên cần cứu độ [= do vô trí tin vào có người cứu độ, người được cứu độ thế nên nỗ lực thực hiện bồ tát hạnh]

<< Bài giảng 1979:

Phản đối: Bây giờ bạn tìm kiếm một đối tượng giả danh /được đặt tên (designated object), ngã thì không được tìm thấy. Các thuật ngữ ‘ngã’, ‘người’, và ‘cá nhân’ đều là tương đương, và thực thể được đặt tên như thế thì không nhận diện được. Bạn đào luyện đại bi bằng cách chiếu soi, “Mọi người mong ước cách tuyệt đau khổ, vậy mà họ ở trong đau đớn. Họ mong muốn không còn đau khổ nữa!” Nhưng nếu cá nhân mà ta cảm thấy đại bi thì không được tìm thấy, thì đại bi được hướng đến ai?

Trả lời: Ngài Long Thọ nói trong Vòng hoa quý báu, do vô minh làm nguyên nhân, các hành nghiệp nhơ nhuốm được thực hiện và đưa đến các kết quả lợi íchtác hại. Vô minh đó thì không bị bác bỏ vì nó sản sinh cả lợi íchtác hại. Các hữu tình thì không thể nhận diện bởi sự phân tích, nhưng họ không có một sự phân tích như thế khi họ thực hiện hành nghiệp và trải nghiệm các kết quả lạc thúđau khổ. Bạn phải thừa nhận lời giải thích về các hiệu quả là các kết quả đến từ vô minh. Tuy nhiên, bạn không khẳng định chúng là hiện hữu thể có tự tính. Chúng hiện hữu một cách chỉ thuần bởi sức mạnh của quy ước thế tục mà không có sự khảo sát hoặc phân tích. ‘Vô trí’(delusion) được quy chỉ ở trên không quy chiếu tới chấp thủ vào hiện hữu tự tính. Nói đúng hơn, vô trí là theo nhận thức phổ thông của thế tục, không cần khảo sát hoặc phân tích.

Đó là các hữu tình hiện hữu, tạo ra các trợ giúp và áp đặt đau đớn [cho họ và kẻ khác] (There do exist sentient beings, who give help and inflict pain). Khi nói rằng họ hiện hữu chỉ một cách quy ước thế tục, ý nghĩa là họ thì không được tìm thấy dưới sự phân tích; thế nên họ không hiện hữu một cách tối hậu hoặc tự tính (so they do not ultimately, or truly, exist; truly= intrinsically). Cái hiện hữu hiện hữu như thế bởi sức mạnh của quy ước thế tục, là một tên được đặt (as a name); và nó thì lừa dối /hư dối, tương tự một huyễn tượng. Hiện hữu của nó thì được an lập bởi nhận thức lừa dối nhưng tuy thếnhận thức chính xác/ xác thực (Its existence is established by deceptive but nevertheless verifying cognition).

Không có một cách nào để an lập sự hiện hữu của bất kì sự vật gì nếu bạn không tự ngăn cản sự khảo sát và phân tích tối hậu. Tuy nhiên, điều cần thiết là phải phác họa được sự phân biệt giữa một cá nhân được thấy trong chiêm bao và một cá nhân được đối diện khi bạn thức. Họ thì tương tự về phương diện cả hai đều không hiện hữutự tính (both are not truly existent).

Nhưng kẻ trong chiêm bao thì được đặt tên là một cá nhân, điều này bị biện bác bởi các nhận thức quy ước thế tục. Kẻ ngoài đời thì được đặt tên là một cá nhân, điều này không mâu thuẫn với các nhận thức quy ước thế tục, nó cũng không bị biện bác bởi sự phân tích tối hậu. Như vậy, một hữu thể như thế hiện hữu một cách quy ước thế tục là một cá nhân.

Nếu một sự vật không bị biện bác bởi các quy ước thế tục khác, cũng không bởi sự phân tích tối hậu, nó có thể được thừa nhận /xác nhận hiện hữu (it may be asserted to exist). Nhưng không một sự vật gì hiện hữu do tự chính nó mà không xuyên qua một cái gì khác (But there is nothing that exists on its own). Không có một cách hiện hữu nào như thế (There is no such mode of existence). >>

Ngài Tịch Thiên trả lời điều này bằng cách nói rằng mặc dầu không có ngã hiện hữu độc lập và thế nên không có các hữu tình hiện hữu độc lập, [nhưng] trong khuôn khổ sinh hoạt của chân lí tương đối (chân lí quy ước thế tục), có các hữu tình. ‘Vô trí’ ở đây, ngài Tịch Thiên không quy chỉ tới chấp thủ vào hiện hữu tự tính, vô minh căn bản nó ở tại gốc rễ của hiện hữu phi giác ngộ của chúng ta. Điều ngài đang nói thì tương tự như phát biểu được tìm thấy trong Nhập Trung Đạo của ngài Nguyệt Xứng, nơi đó nói là vũ trụ là sản phẩm của tâm vô trí. Ngài Tịch Thiên nói rằng trong khuôn khổ sinh hoạt của chân lí tương đối -- đó là, trong tính chính xác của thế giới quy ước thế tục của trải nghiệm hàng ngày -- ngã hiện hữu. Thế nên, các hữu tình hiện hữu là những người chúng ta có thể lưu xuất đại bi, và các hữu tình này có khổ đau thực hữu.

Kế tiếp ngài Tịch Thiên xem xét tiếp một phản đối tiếp theo, hỏi, nếu khônghữu tình, kết quả là không có các hành giả của đạo lộ, ai đạt giải thoát?

76. [Nghi vấn] Nếu khônghữu tình, bồ tát hạnh là của ai?

[Nhà Trung Quán] Đúng là không có hữu tình theo chân lí tối hậu. Nỗ lực là cũng nhờ ở vô trí [theo nghĩa thế tụcngười cứu độ, người được cứu độ]. Tuy nhiên, để làm giảm bớt đau khổ, bạn không làm ngơ không nghĩ đến vô trí liên quan với bồ tát hạnh của bạn như thế nào.

[bạn phải lí hội thông hiểu không có người cứu độ, người được cứu độ, tỉ dụ để giảm bớt đau khổ do đại bị ái kiến: cứu đến bao giờ mới xong;tỉ dụ thái độ người được cứu độ]

Bản dịch Việt: ý hai tụng 75, 76 cũng là :

Xa lià chấp đoạn thường

Pháp thế gian như mộng

Trí chẳng trụ hữu vô

khởi tâm đại bi

Biết nhân pháp vô ngã

Phiền nãonhĩ diệm

Thường trong sạch vô tướng

khởi tâm đại bi

<< Bài giảng 1979:

Phản đối: Nếu hữu tình không hiện hữu, ai thành tựu kết quả của đạo lộ tâm linh -- tỉnh giác hoàn toàn? Và, trong khi trên đạo lộ bạn đào luyện đại bi cho ai?

Trả lời: Các hữu tình hiện hữu. Chính là vì họ mà đại bi được cảm thấy, và các cá nhân hiện hữu đào luyện đại bi. Bất kì cái gì do vô trí tạm đặt tên [như được miêu tả bên trên] là được thừa nhận [tỉ dụ người cứu độ, người được cứu độ. ĐHP]. Do nhờ đào luyện đại bi trong khi trên đạo lộ tâm linh, kết quả của tỉnh giác hoàn toàn thì được thành tựu. Ai đạt tỉnh giác? Điều đó, cũng, được an lập theo quy ước thế tục, mà không có khảo sát hoặc phân tích tối hậu. Để làm giảm bớt đau khổ của bản thân và các người khác, khi các sắc tướng nhơ nhuốm sinh khởi do vô minh thì bạn quan tâm xem xét [= không làm ngơ không xem xét vô minh liên hệ đến bồ tát hạnh của bạn như thế nào. ĐHP] [bạn phải lí hội thông hiểu không có người cứu độ, người được cứu độ, tỉ dụ để giảm bớt đau khổ do đại bị ái kiến: cứu đến bao giờ mới xong; tỉ dụ thái độ của người được cứu độ] (In order to pacify the suffering of oneself and others, impure appearances arise due to ignorance are not to be rejected || reject: refuse to consider). >>

Ngài Tịch Thiên ghi nhận không có hữu tình, điều này rất đúng, nhưng tuyên bố rằng nếu chúng ta không đồng ý với tính chính xác của thế giới quy ước thế tụctìm kiếm cái gì vượt ngoài nó, chúng ta sẽ không tìm thấy bất kì hữu tình nào. Tuy nhiên, trong khuôn khổ sinh hoạt của thế giới tương đối, có các hữu tình đang chịu đau khổ. Thế nên, để đạt tự do cách tuyệt đau khổ, chúng ta có thể thực hiện một đạo lộ sẽ dẫn đến loại bỏ nguyên nhân -- vô minh. Đây là tâm vô minh chấp thủ vào hiện hữu tự tính của các sự vật và các biến cố. Trong tinh yếu, cái đang được nói đến ở đây là chính vô minh làm nhân duyên (causal ignorance) -- sinh khởi đau khổ, nhầm lẫn, và các thứ -- cái đó phải được nhổ cả gốc rễ, và không phải tính thật tại của thế giới quy ước thế tục. Thế giới của tính tương quan, thế giới của nguyên nhânhiệu quả, thì không bị phủ định.

Bây giờ câu hỏi có thể được nêu lên: nếu chúng ta không phủ định tính thật tại của thế giới quy ước thế tục, kế đó chúng ta không chấp thuận một cách quy ước thế tục rằng các sự vật và các biến cố sở hữu vài hình thức của vị thế độc lập, khách quan -- [câu hỏi là] một sự vật gì đó có thể được chứng tỏ là quy chiếu thực hữu của các mệnh danh và khái niệm của chúng ta? Có phải bạn cũng định nói rằng cái đó không thể bị phá hủy?

77. Theo bất cứ cách nào, chấp thủ vào ‘tôi’ , đó là một nguyên nhân của đau khổ, gia tăng do vô trí về Ngã. Nếu đây là kết quả không thể tránh được của chấp ngã, thiền định trên tính vô ngã là điều tốt nhất.

<< Bài giảng 1979:

Phiền não tinh thần do chấp thủ trên “Tôi” là một nguyên nhân của đau khổ. Bạn có thể không chắc chắn là có bất kì cách nào để vượt qua phiền não đó; nhưng nó thực sự là có, và để thực hiện điều này, thiền định trên tính vô ngãtốt đẹp hoàn hảo. >>

Ngài Tịch Thiên trả lời bằng cách nói rằng chấp thủ vào sắc tướng / hình dáng của hiện hữu thì thực sự là nguồn gốc của đau khổ, là làm sinh khởi sân hận, ham muốn, và các ngu si vô trí (delusions). Những cái này lại gây ra chấp thủ trên ngã tăng gia hơn nữa, thế nên tâm chấp thủ do vô minh cần được loại bỏ.

Mặc dầu chúng ta có thể đồng ý trên nhu cầu loại bỏ sự chấp thủ này, bạn có thể hỏi thực sự có thể hoặc không có thể loại bỏ, và nếu có thể, thì cách nào? Ngài Tịch Thiên trả lời rằng chúng ta có thể loại bỏ vô minh này bởi vì chúng ta có thể tăng trưởng trạng thái đối nghịch của tâm, tuệ quán vào tính không. Tuệ quán này chống đối trực tiếp cách thức chúng ta chấp thủ trên một ngã phi hiện hữu. Bởi vì trong tính thật tại, không có một ngã như thế, tuệ quán thâm nhập bản chất của tính thật tại nhận thức sự không hiện diện của nó. Như vậy, thiền định trên tính không thì được căn cứ vững chắc trên lí luận và thế nên có thể loại bỏ tâm vô minh chấp thủ vào hiện hữu tự tính của ngã.

_________________________

Chú thích ngày 5/4/2014:

Lời giảng của Đức Đạt Lai Lạt ma trong bản này (nếu không ghi << Bài giảng 1979>>), đều là Bài giảng 1993.

Thanh Biện.Quang minh Biện luận (Blaze of Reasoning) = Bhavaviveka. Madhyamakahrdayavrttitarkajvala; Blaze of Reasoning, Commentary on the “Heart of The Middle Way” = Quang minh biện luận, Chú giải Trung Quán Tâm Luận Tụng.

Chú thích 2 -- *Chân lí quy ước thế tục/ tục đế/ thế tục đế: conventional truth.

http://hoagiacngo.com/Mtrungdaochanhtindhp4.html

Conventional truth có thể dịch là chân lí thế tục, nhưng ở đây được dịch dài dòng là chân lí quy ước thế tục là vì 1. muốn giữ “thế tục” là theo nguyên chữ phạn, và các kinh đều nhấn mạnh nghĩa che lấp/bị che lấp do vô minh, và tục/ thế tục có hàm ý che lấp, và 2. muốn giữ “quy ước”, là vì độc giả quen với Anh ngữ (convention, conventional) thường thấy chân lí quy ước. Thế nên Conventional truth nên dịch là tục đế hoặc chân lí quy ước thế tục. Trong bản Anh cũng có bút giả viết: wordly conventional truth.

Nay xin dẫn:

[Theo một đoạn văn trong kinh Nhập Lăng già] tâm chính nó là một cái che lấp bởi vì nó là một tâm nhận thức hiện-hữu thực-hữu (mà hiện-hữu thực-hữu) là cái bị che lấp do thấy biết nhầm lẫn. Ở đây “cái che lấp”/ “chủ thể che lấp” (“concealer”) và “thế tục”(“conventional”; samvrti) có cùng một nghĩa mặc dầu hai từ không đồng nghĩa về nghĩa tổng quát. Một tâm như thế bị che lấp hoặc bị nhầm lẫn bởi vì các sự áp đặt ấn tượng chồng chất (due to superimpositions), nó nhận thức tính quy ước thế tục [nghĩa là nói, các hiện tượng nói chung] là hiện-hữu tự tính/thực-hữu (truly exist). Như vậy chúng ta nhận thức hiện-hữu thực-hữu bởi vì các tập-khí (predispositions; Skt. vasana) cho nhận thức sự vật theo cách thức này. Cái mà nó nhận thức hiện-hữu thực-hữu gây ra bởi các tập-khí này che lấp và bị che lấp khi nhìn vào thật tại tính.

(hiện hữu thực hữu; true existence) = hiện-hữu tự-tính (inherent existence)

truly exist = intrinsically exist

(Path to the Middle. The Spoken Scholarship of Kensur Yeshey Tupden. Collected, Translated, Edited, Annotated by A.C. Klein. 1994. p.110)

________________________

Chú thích 3 -- Ba ý nghĩa của duyên khởi (từ sách ghi trên, trang 45):

Duyên khởi có ba ý nghĩa, tính vi tế tăng theo thứ tự. Nghĩa thứ nhất và ít vi tế nhất, quy chỉ sự kiện tất cả các hiện tượng vô thường đều là duyên khởi trong ý nghĩa chúng tùy thuộc vào các nhân và các duyên …Thế nên chúng ta hiện hữu một cách tùy thuộc và không một cách hiện hữutự tính. Mười hai chi của duyên khởi sinh khởi đều là một hiện tiền (presentation) của các nguyên nhân của tái sinh trong luân hồi và các hiệu quả của các nguyên nhân này. Như vậy tất cả các sở sinh (products) hoặc các hiện tượng vô thường đều là các cái duyên khởi (dependent arisings) trong nghĩa tùy thuộc trên các nguyên nhân và các duyên thuận hợp giúp tăng trưởng hình thành hiện hữu của chúng và cũng tùy thuộc vào sự không có các duyên không thuận hợp (disconcordant) can thiệp vào sự hiện hữu của chúng.

Các nghĩa thứ nhì và thứ ba của duyên khởi được xem là vi tế nhiều hơn, và áp dụng cho cả các hiện tượng thường hằngvô thường. Nghĩa thứ nhì quy chỉ tới sự tùy thuộc của tất cả các hiện hữu thể (existents) trên các căn bản chính xác của tên đặt tạm thời của chính chúng (their own valid bases of designation).

Tất cả các hiện tượng, ngoại trừ các tính không, đều là các chân lí quy ước thế tục. Các tính không là các chân lí tối hậu. Các chân lí quy ước thế tụctối hậu đều hiện hữu một cách quy ước thế tục hoặc một cách đặt tên tạm thời (conventionally or imputedly). Chúng đều là các cái duyên khởi theo nghĩa là chúng tùy thuộc trên sự đặt tên tạm thời bởi tâm niệm (thought). Đây là nghĩa thứ ba và nghĩa vi tế nhất của duyên khởi; nó là một học thuyết giáo pháp (tenet) liên kết độc đáo với Trung Quán Hệ Quả (it is a tenet unique to Prasinga-Madhyakika). Theo nhà Hệ Quả, sự vật hiện hữu một cách quy ước thế tục sở hữu một cách tất yếu ba thuộc tính về hiện thể (attributes of being):

1. chúng được thế gian biết đến; đó là chúng được biết đến do các thức quy ước thế tục phi phân tích và được đề khởi để luận bàn (posited) do các thức có biết chúng.

2. không bị phá hủy bởi một chủ thể nhận thức chính xác quy ước thế tục chính xác khác.

3. không bị hủy hoại bởi một thức lí luận phân tích cái tối hậu [nghĩa là tính không] (not undermined by a reasoning consciousness analyzing the ultimate [i.e., emptiness].

Các đối tượng của trí tuệ, các hiện hữu thể, các căn bản an lập (established bases) -- nói vắn tắt, mỗi sự vật hiện hữu -- hiện hữu một cách quy ước thế tục. [Các hiện tượng như] sừng thỏ [chúng đều không hiện hữu] không hiện hữu một cách quy ước thế tục.

Ba thuộc tính trên do Thầy Kensur Yeshey Tupden giảng. 

Đức Đạt Lai Lạt Ma giảng trong Trung Đạo (Bài 4) An lập chân lí quy ước thế tục (xem hoagiacngo.com , hoặc thuvienhoasen.org), trích lại dưới đây:

<< “Tóm tắt, kết quả là, đối với một sự vật được đề khởi xác thực là hiện-hữu-thể theo quy ước thế tục (conventionally existent), nó phải hội đủ ba tiêu chuẩn sau đây:

1. Nó phải được thấy, nghe, biết đến (familiar) đối với quy ước thế tục của thế giới.

2. Nó phải không bị làm thành vô-hiệu-quả (not be invalidated) bởi các trí tuệ hiệu-quả theo quy ước thế tục khác (other conventionally valid knowledge) và

3. Nó phải không bị làm thành vô-hiệu-quả bởi sự phân tích tối hậu.” >>

__________________________

Chú thích 4 -- thực hữu, vô minh

http://hoagiacngo.com/Mlytinhduyenkhoidhp.html

Bảy mươi bài tụng về tính không (Sunyatasaptati), tụng 64, ngài Long Thọ nói:

“Tuyên bố khẳng định sự-sự vật-vật sinh khởi do các nhân và các duyên

đều là thực hữu

 đạo sư gọi đó là “vô minh”

Mười hai chi duyên khởi phát sinh từ đó”.(64)

To posit things arisen through causes and conditions/

As real /

Is what the teacher calls “ignorance”/

The twelve limbs arise from that. (64)

Và trong “Bảo vương chính luận” (Ratnavali) :

Cũng giống như thế khi mê lầm

chấp thủ thế giới giống như ảo ảnh sóng nắng này

là hoặc hiện hữu hoặc không hiện hữu 

Nếu mê lầm, kẻ đó sẽ không đạt giải thoát.(I:56) (trang 34-35) >

7. < “Bảo vương chính luận”nói:

“Thế nên, trong thế giới giống như huyễn tượng này

Sinh và diệt có thể được thấy. 

Nhưng một cách tối hậu, sinh và 

diệt không hiện hữu trong tính thật tại (II:11)>

_________________________________________

Chú thích 5 -- *Ngã và các từ tạm thời đồng nghĩa, theo hệ thống Hệ Quả / Cụ Duyên

 (Meditation on Emptiness.p.632)

Hệ thống Hệ Quả / Cụ duyên xem các thuật ngữ tạm thời đồng nghĩa (hypothetical synonyms) dưới đây có nghĩa là “ngã” (“self”) (trong tri kiến vô ngã) trong khi phủ định chúng bằng tiến trình suy lí (reasonings) -- để chứng minh tính không. Chúng là: (tạm dịch - độc giả nên đọc đối chiếu Anh ngữ)

1. hiện hữu ‘trên’ [đó là , trong vai trò biểu tượng của] đối tượng được giả danh ( tạm thời đặt tên)

2. hiện hữu một cách có thực chất

3. hiện hữu khả năng an lập chính nó -- [thuật ngữ này và thuật ngữ đứng trước nó] là những chống đối của duyên khởi [như tất cả các thuật ngữ khác trong bảng này] (chúng không bị duyên khởi mà biến dịch -- ĐHP)

4. hiện hữu theo tự tướng

5. hiện hữu từ chính hàng ngũ [của đối tượng] [mà không phải từ trạng thái bị giả danh từ hàng ngũ của đối tượng]

6. hiện hữu xuyên qua năng lực của chính nó

7. hiện hữu một cách xác thực

8. hiện hữu một cách có tự tính

1. existing ‘on’ [that is, as a natural predicate of] the object [which gets] the imputation

2. substantially existing

3. existing able to establish itself -- [this term and the preceding term]are opposites of dependent-arising [as are all the others in the list]

4. existing by way of its own character

5. existing from [ the object’s] own side[rather than being imputed from the object’s side]

6. existing through its own power

7. truly existing

8. existing inherently

-------------

Chú thích 6 -- (27) * Từ Anh Việt

Inherent existence: Skt svabhavasiddhi = hiện hữu tự tính; hiện hữutự tính

Reality (Skt.dharmata): tính thật tại; thật tại tính; pháp tính; thật tại

Dharmata (Skt): Pháp tính

in one’s own right = not through anyone else but directly: trực tiếp tự nó, không xuyên qua một cái gì khác

posit (verb): đề khởi luận điểm.

posit = (formal) state (something) as the basic information or reason in an argument.

untenable (adj) : không thể bảo vệ được

in turn: kế tiếp

attachment, aversion, delusion, pride, doubt: tham, sân, si, mạn, nghi.

delusion: Si; Ngu si; Ngu si vô trí

conditioned things: các pháp hữu vi; các pháp do duyên hội

reality: Skt. dharmata

reality: actual reality ; emptiness/tính không (trong Đại Thừa)

apparent reality: Skt. dharmin.: tính thật tại hiển tướng

dravya: Skt. vật; chất thể

vastu (Skt.): entity; established base: sự; sự kiện; dữ kiện; thực; thực tính; thực chất; căn bản; sở y ; y xứ; căn cứ kiến lập

character/sign: nimitta (Skt.): tướng (vẻ bên ngoài)

characracteristic: laksana (Skt.) : tướng; hình tướng; dấu hiệu (để phân biệt với sự vật khác)

true existence: hiện hữu thực hữu = inherent existence: hiện hữu tự tính

afflicted intelligence: klistaprajna (Skt.): trí tuệ bị phiền não

* Tâm thức = thức = ý thức = thức ý = vijnana (Skt.) = consciousness = mental consciousness = thức thứ sáu (= the sixth consciousness) = thức mạt na ( manovijnana)

Thức thứ bảy = ý = mạt na = deluded consciousness

Thức thứ tám (the eighth consciousness) = thức căn bản (fundamental consciousness) = thức alaya = thức a lại da (alayavijnana)= tạng thức = tàng thức

*impute (v), imputed, imputedly, imputation: tạm dịch chung là: giả thiết, giả danh, được đặt tên, tạm thời đặt tên, tưởng tượng, tượng trưng, biểu tượng, thiết lập tạm thời, thi thiết: vì cùng diễn ý prajnapti (Skt). Prajnapti trong tụng 18 chương 24 Trung Luận, K. K. Inada dịch là provisional name (i.e . thought construction) ( = tên tạm thời nghĩa là cấu trúc tâm niệm)

*design (v), designated, designation: tạm dịch như trên, vì cùng diễn ý Prajnapti (Skt).

imputedly existent: Prajnaptisat (Skt): giả thiết hữu.

it stands to reason that: all reasonable people will believe in something

*Theo Đại Thừa, thật tại tính về tướng trạng của các hiện tượng quy chiếu tới thế giới của chân lí quy ước thế tục được tướng trạng hoá bởi tính nhị nguyên đối đãi, nguyên nhânhiệu quả, và tính vạn thù. Điều này thì tương phản với thật tại tính hiện hoạt, đó là bản chất tối hậu của các hiện tượng.

(According to Greater Vehicle, the apparent reality of phenomena refers to the world of conventional truth characterized by duality, cause and effect and multiplicity. This is contrasted with the actual reality, which is the ultimate nature of phenomena)

______________________________

Chú thích 7 * Ý nghĩa tụng 75, 76

 [1]. Bản Sanskrit-English của B.Alan Wallace (1988, 1994):

75. You might ask: If no sentient being is found, towards whom would one feel compassion? For practical purposes [one feels compassion for beings] who are imputed by acknowledged delusion.

Tạm dịch: Bạn có thể hỏi: Nếu khônghữu tình, hướng về ai bạn sẽ cảm thấy đại bi? Vì các mục đích tu tập [bạn cảm thấy đại bi đối với các hữu tình] là những người được tạm đặt tên bởi vô trí ghi nhận [họ là hữu tình]

76. You may ask: If there is no sentient being, whose is the goal? We grant that such desire [for liberation, etc.] is indeed delusive. Still, in order to eradicate suffering, effective delusion, whose result [is understanding of the ultimate] is not prevented.

Tạm dịch: Bạn có thể hỏi: Nếu khônghữu tình, mục đích [giải thoát] là của ai? Chúng ta đồng ý ham muốn như thế [để được giải thoát, v.v…] là thực sự vô trí [vì quả là vô khả đắc]. [Bạn] cho tới nay, để xóa bỏ đau khổ, tức là cái vô trí đang hiện hoạt để kết quả của bạn là lí hội thông hiểu về cái tối hậu, bạn không giữ gìn ngăn ngừa xoá bỏ vô trí.

*vô trí là không hiểu là không có người cứu độ, không có người được cứu độ, thế nên có thể buồn phiền về thái độ người được cứu độ, và buồn vì nhiều quá, cứu bao giờ mới xong.

* prevent: ngăn ngừa nguy hiểm; phòng hộ; giữ gìn ngăn chặn trước khi xảy ra; che chở chống đỡ.

* is not prevented: khi dịch sang tiếng Việt, trong ngữ cảnh câu này, phải dịch sang active voice , và không dịch theo passive voice. Nếu sơ ý dịch theo passive voice thành -- không bị ngăn cản; không bị cấm cản , … -- thì thành ra nghĩa: tán thành ngu si, vô trí -- không nên từ bỏ ngu si ấy -- vì muốn mọi người thực hiện bồ tát hạnh để cứu độ hữu tình. Nếu dịch như thế là xa nghĩa ngài Tịch Thiên nói trong hai tụng 75, 76.

* Trong bản dịch dưới đây, với sự cộng tác của Giáo Sư Vesna B. Wallace (tôn giáo, Sanskrit), is not prevented dã được đổi thành is not averted.

* Các dịch giả Anh ngữ đều ghi nhận các tụng Sanskrit của ngài Tịch Thiên đều terse (ngắn gọn, súc tích) và cryptic (nghĩa ẩn mật) gồm two-line verse of 32 syllables, nên rất khó dịch.

[2]. Bản Sanskrit-English của Vesna A. Wallace và B.Alan Wallace (1997):

75. [Qualm:] If no sentient being exists, for whom is there compassion?

[Madhyamika:] For one who is imagined through delusion, which is accepted for the sake of the task.

76. [Qualm:] If there is no sentient being, whose is the task?

[Madhyamika:] True. The effort, too is due to delusion. Nevertheless, in order to alleviate suffering, delusion with regard to one’s task is not averted.

Chú thích: the task/one’s task: bồ tát hạnh/ con đường bồ tát.

avert: 1. ngăn ngừa, ngăn cản 2. (formal) làm ngơ, không nghĩ đến, không ngó đến

[3]. Bản dịch Việt Đặng Hữu Phúc:

75. [Nghi vấn] Nếu không hữu tình hiện hữu, có đại bi cho ai?

[Nhà Trung Quán] Có đại bi để bạn thực hiện bồ tát hạnh do bị phóng chiếu xuyên qua vô trí thấy có các hữu tình tạo thiện hạnh, ác hạnh nên cần cứu độ [= do vô trí tin vào có người cứu độ, người được cứu độ thế nên nỗ lực thực hiện bồ tát hạnh]

76. [Nghi vấn] Nếu khônghữu tình, bồ tát hạnh là của ai?

[Nhà Trung Quán] Đúng là không có hữu tình theo chân lí tối hậu. Nỗ lực là cũng nhờ ở vô trí [theo nghĩa thế tụcngười cứu độ, người được cứu độ]. Tuy nhiên, để làm giảm bớt đau khổ, bạn không làm ngơ không nghĩ đến vô trí liên quan với bồ tát hạnh của bạn như thế nào.

[bạn phải lí hội thông hiểu không có người cứu độ, người được cứu độ, tỉ dụ để giảm bớt đau khổ do đại bị ái kiến: cứu đến bao giờ mới xong;tỉ dụ thái độ của người được cứu độ]

Bản dịch Việt: ý hai tụng 75, 76 :

Xa lià chấp đoạn thường

Pháp thế gian như mộng

Trí chẳng trụ hữu, vô

khởi tâm đại bi

Biết nhân pháp vô ngã

Phiền nãonhĩ diệm

Thường trong sạch vô tướng

khởi tâm đại bi

____________________________

[4]. Bản dịch Sanskrit- English của Kate Crosby và Andrew Skilton (1995):

75. If you argue: for whom is there compassion if no being exists? [our response is] For anyone projected through delusion which is embraced for the sake of what has to be done.

Tạm dịch: Có đại bi cho ai nếu khônghữu tình nào hiện hữu? [trả lời của chúng tôi là] cho bất kì kẻ nào bị phóng chiếu xuyên qua vô trí [có người cứu độ, có người được cứu độ] nên vì lợi ích thực hiện bồ tát hạnh.

76. [Objection] Whose is the task to be done, if there is no being?

[Madhyamika] True. Moreover, the effort is made in delusion, but, in order to bring about an end to suffering, the delusion of what has to be done is not prevented.

Tạm dịch: [Phản đối] Bồ tát hạnh là của ai, nếu không có hữu tình?

[Nhà Trung Quán] Đúng là không có hữu tình [về phương diện chân lí tối hậu]. Nói rộng hơn, nỗ lực thực hiện bồ tát hạnh trong vô trí, nhưng, để làm chấm dứt đau khổ do vô trí, bạn đã không ngăn ngừa nguy hiểm của vô trí của bồ tát hạnh trước lúc nó xảy ra [khi tiến hành bồ tát hạnh]. 

Chú thích của bản Việt: what has to be done/ the task to be done, ở đây là con đường bồ tát /bồ tát hạnh -- tác phẩm ngài Tịch Thiên viết là Con đường bồ tát / con đường tỉnh giác.

_____________________

[5]. Bản dịch Tibetan-English của Padmakara Translation Group (Quyển Practicing Wisdom, dịch giả Thupten Jinpa sử dụng bản dịch này cho 167 tụng. Khi dịch quyển Practicing Wisdom, bản dịch Việt ĐHP không sử dụng bản dịch này của Padmakara Translation Group):

75. “If beings,” you will say, “have no existence,

Who will be the object of compassion?”

Those whom ignorance imputes and vows to save,

Intending thus to gain the lofty goal.

76. “Since beings are no more”, you ask, “who gain the fruit?”

It’s true! The aspiration’s made in ignorance.

But for the total vanquishing of sorrow,

The goal, which ignorance conceives, should not be spurned.

__________________________

[6]. Bản dịch Hoang Phong.

Trong quyển Tu Tuệ đăng trên thuvienhoasen.org, [dịch từ bản Pháp văn]:

75- (Câu hỏi) Nếu cá thể không hiện hữu, vậy đối tượng của từ bi là gì?
(Trung đạo) Người ta chấp nhận khái niệm ấy do vô minh để nhận thấy được mục đích cần đạt đến.

76- (Câu hỏi) Cái mục đích của ai đây, bởi vì không có sinh linh nào hiện hữu?
(Trung đạo) Đúng thực sự cố gắng bắt nguồn từ ảo giác ; nhưng nó có mục đích làm suy giảm sự đau đớn, ảo giác về một mục đích là một điều không cấm cản.

___________________________

7. Bản dịch Ni sư Trí Hải, Nhập Bồ tát hạnh (1999): Ni sư viết: “[phần trong ngoặc] là những giải thích thêm cho dễ hiểu, tham khảo các bản chú giải Hoa, Anh, Pháp”.

75. [Hỏi:] Nếu hữu tình không thực có, thì khởi tâm thương xót ai? [Đáp:] Người lập thệ thành Phật chỉ vì ngu si nên giả lập ra chuyện hư huyễn đó.

76. [Hỏi:] Nhưng nếu không người [nếu hữu tình không thực có], thì ai chứng quả? [Đáp:] Đúng thế, theo chân lí tối hậu, quả thực khôngchúng sinh, không có đại bi và kết quả, nhưng về mặt giả danh,] do cái tâm còn si mà thấy có đắc có chứng. Nhưng vì muốn dứt khổ cho chúng sinh, không nên từ bỏ sự ngu si ấy.

____________________

8. Bản dịch Bồ tát hạnh. Thich Trí Siêu (1990) (dịch giả “nương vào bản dịch Pháp của Louis Finot và bản dịch Anh của Stephen Batchelor”) (thứ tự hai tụng này có khác biệt với các bản dịch khác)

76/ -- Nếu chúng sinh không có thật thì tu tập từ bi với ai? -- Tuy không có thật (vì là ảo tưởng) nhưng chúng sinh là đối tượng lợi íchcần thiết để cho những ai tu tập Bồ Tát Hạnh.

77/ -- Nhưng nếu chúng sinh không có thật thì ai lãnh thọ phước báo sau khi tu hạnh từ bi? -- Theo Chân Đế tuyệt đối thì không có gì thực có, dù đó là chúng sinh, là từ bi, là từ bi hay phước báo; nhưng trên Tục Đế, ảo tưởng, đối với các người tâm còn lầm lẫn thực tướng các pháp thì cần phải tu tập từ bi huyễn vì nó sinh ra phước báo huyễn

___________________________

Chú thích 8. Patrul Rinpoche giảng tụng 75, 76, 77

Sự phi hiện hữu của ngã không xung khắc với đại bi

[tụng 75] nếu không có các ngã hoặc chúng sinh, các bồ tát đặt tiêu điểm trên ai khi họ thiền định trên tính không? Không có một sự vật gì hành tác như là một đối tượng! Trả lời câu hỏi này, các nhà Trung Quán nói, trên phương diện tối hậu, không có một đối tượng cũng không có một tác giả của đại bi. “Các hữu tình chuyển cư (migrating beings) không diệt và không sinh”, như sẽ được giải thích sau. Nếu trạng tái tâm vượt ngoài tất cả các quy chiếu không được thành hoàn hảo, thì đại bi không thành hoàn toàn thanh tịnhvô giới hạn. Điều này thực sự đúng.

Các hữu tình đều như nhau, bởi vì họ đều giả thiết một ngã trên các uẩn (impute a self upon aggregates) và trở thành chấp thủ trên nó, nó thì không thể bác bỏ được trên phương diện của sắc tướng/hiện tướng (appearance), do đó hạnh phúcđau thương sinh khởi một cách bất biến. Thế nên có một nhu cầu để giải thoát các hữu tình vào trong phương trời niết bàn vô trụ (nonabiding nirvana) do từ đó tương tục của các sắc tướng tương tợ chiêm bao của đau khổ bị cắt đứt. Đây là lí do tại sao chúng ta thực hiện bản nguyện giải thoát các hữu tình.

vậy mà các hữu tình này, chúng ta đảm nhận gánh nặng của họ, không có hiện hữu theo ý nghĩa tối hậu. Chúng hiện hữu chỉ trong phương diện chúng được giả thiết là các ngã xuyên qua sức mạnh của vô minh (They exist only in so far as they are imputed as selves, through the force of ignorance). Hệ quả là, mặc dầu các bồ tát thực chứng Vô-Ngã, họ nhận là đối tượng của đại bi của họ tất cả các hữu tình đó là những người không có thực chứng [Vô-Ngã] này và những người trải nghiệm các sắc tướng của đau khổ, xuyên qua niềm tin của chúng vào ngã tính một cách không ngừng và không tránh được.

Cũng như thế, các bồ tát không có quan tâm vào an lạc của chính họ. Các bồ tát thấy rằng các người khác chịu đựng đau khổ một cách không nghĩa lí, và thái độ tôn qúy những người khác nhiều hơn chính họ sinh khởi một cách tự nhiên trong các tâm của họ. Các bồ tát tri nhận sự đau khổ của các hữu tình thì giống như một giấc ngủ sâu và họ có khả năng đánh thức cho chúng tỉnh dậy.

Biểu thị Ngã là một tên tạm đặt (label) thì không bị biện bác

[tụng 76] Nếu các hữu tình không hiện hữu, chúng ta có thể hỏi, ai thành phật, và bởi vì ai tất cả các nỗ lực này [để thành phật] được thể hiện? Chắc chắn là khuyến cáo đảm nhận thệ nguyện thành phật như thế là vô nghĩa. Nhà Trung Quán trả lời điều này là: Đúng, trên phương diện tối hậu, điều này hoàn toàn đúng. Cá nhân đạt được kết quả như thế, các hữu tình do có họ nên kết quả được thành tựu, và kết quả được thành tựu -- cả ba đều không có hiện hữu tự tính trong chính nó. Trên phương diện tối hậu, cũng không có sự khác biệt giữa vượt ngoài đau khổ và không vượt ngoài đau khổ. Nhưng trong tri nhận của các hữu tình tất cả những sự vật này đều hiện hữu [nhưng không hiện hữu một cách có tự tính. ĐHP]. Như chúng ta vừa mới nói, chúng được khẳng định trong vô minh. Chính là xuyên qua niềm tin vô minh vào ngã mà tất cả những gì liên quan tới luân hồi, các nghiệp, và các phiền não-- và cũng như thế cái đối nghịch, tất cả những gì thuộc về thanh tịnh toàn hảo -- được sản sinh. Đối với cái chúng ta gọi là niết bàn (nguyên nghĩa, vượt ngoài đau khổ) thì không là một cái gì khác hơn là sự kiệt tận của các tâm niệm của tâm ngu si vô trí (the deluded mind’s thoughts). Như kinh Nhập Lăng già (Sutralankara) nói, “Giải thoát chỉ là sự loại bỏ hết sai lầm.” (“Liberation is but the elimination of error”).

Khi bạn xuyên qua vô minh, bị vướng mắc trong các khuôn mẫu tinh thần nhị nguyên đối đãi, luân hồi được thấy một cách không thể dị nghị (incontestably). Và bởi vì điều này, niết bàn, đối nghịch với luân hồi, cũng hiện hữu. Nói đúng hơn giống như một người bị đau khổ bởi các ma quỷ nguy hiểm. Người này sống cùng một nơi chốn như mọi người bình thường, nhưng họ chịu đau khổ bởi vì họ nhìn thấy các hình thể ma quỷ và các sự vật mà các người khác không tri nhận -- và vẫn trong lúc người này ở trong môi trường an lành và vui vẻ. Trong ý nghĩa tối hậu, luân hồiniết bàn cũng đều không có hiện hữu thực hữu /tự tính (true existence). Chính vì lí do này bất kì sự vật gì, tỉ dụ sự nô lệ trong luân hồi (bondage in samsara) và giải thoát cách tuyệt luân hồi đều là khả hữu; nếu chúng có hiện hữu thực hữu (real existence), chúng cũng không thể thực sự duyên hội xảy ra. Đây là điểm then chốt nên được lí hội thông hiểu trọn vẹn một cách thứ tự.

Nhưng tiếp theo, có một câu hỏi tại sao chúng ta nên tập luyện trên đạo lộ, tại sao hi vọng đắc một cái bất khả đắc -- có chắc chắc mỗi mỗi mê lầm sẽ bị trục xuất? [Đạo lộ (path): con đường tu tập thừ khởi sự cho tới giác ngộ]. Câu trả lời cho điều này là, mặc dầu trên phương diện tối hậu không có gì để đắc, trên phương diện sắc tướng có đắc. Vì lợi ích của sự làm tiêu tan các đau thương của hiện hữu, và cho tới khi đạt quả phật, khi tính thật tại tối hậu được thấy trực tiếp, vô minh của tư duy trên phương diện tương đối rằng niết bàn vô trụ là một sự vật khả đắc không nên bị tránh né (should not be shunned) [= nên được thông hiểu lí hội]. Vì chính là ở trên căn bản này đau khổ sẽ được chấm dứt. Cuối cùng, khi bạn được cách tuyệt tất cả các khái niệm nhị nguyên đối đãi, ngay cả các che lấp nhận thức vi tế nhất (sở tri chướng) (sinh khởi từ tin tưởng vững chắc trong luân hồiniết bàn) đều được loại bỏ hết.

Đây thực sự là phương diện của trạng thái phật (quả phật). Nhưng vào thời điểm hiện nay, điều này là bất khả cho chúng ta. Đối với chúng ta, hai chân lí thì không ở trong hợp nhất -- đó là lí do tại sao cách các sự vật được thấy đối với chúng ta không bao giờ tương ứng với cách hiện hữu chân thực của chúng. Thế nên chúng ta những người theo lí tính tin tưởng, trên phương diện sắc tướng hiện tượng, chúng ta nên huấn luyện cho chúng ta một tri kiến để thành tựu kết quả (It therefore stands to reason that, in terms of phenomenal appearance, we should train ourselves with a view to gaining a result). Đúng vậy, chúng ta phải vượt qua sự sai biệt giữa sắc tướng của các hiện tượngthật tướng của các hiện tượng (the appearance of, and the true nature of, phenomena), nhưng hiện nay chúng ta không có khả năng. Trên phương diện khác, khi sự sai biệt này bị loại bỏ hoàn toàn, tính thật tại tối hậu, nơi mà không có gì để đắc -- và cũng không có gì để buông bỏ -- sẽ hiển lộ [= không ôm giữ pháp thánh hiền, không buông bỏ pháp phàm phu]. Nhưng cho tới khi điều đó duyên hội xảy ra, chúng ta loại bỏ mong cầu và ước vọng thành tựu đó là điều bất khả.

Nhưng nếu hiện trạng là như thế, tại sao chúng ta phải chấm dứt vô minh của chúng ta về ngã? Để trả lời phản đối này, chúng ta phải nói hai trường hợp là không giống nhau. Tâm tìm kiếm để đạt quả giác ngộ sẽ dập tắt đau khổ và sẽ chấm dứt chính nó, giống như từ gỗ mà lửa nổi lên và từ đó gỗ được đốt cháy trọn vẹn. [tụng 77] Nguyên nhân của tất cả các đau khổ của luân hồi là sự chấp thủ bản ngã (ego-clinging) -- kiêu hãnh của tư duy, “Tôi là”, nó được nuôi dưỡng và được làm rộng lớn bởi vô minh do tin tưởng một cách chủ động vào hiện hữu của bản ngã cá nhân. Vô minh gán cho ngã phi hiện hữuhiện hữu, đó chính là cái cần phải vượt qua (The ignorance that ascribes existence to the nonexistent self is what is to be overcome). Một khi nó bị trục xuất, sẽ không còn sự chấp thủ vào ngã, và một khi sự chấp thủ vào ngã bị loại bỏ, sẽ không còn tái sinh nữa, không luân chuyển thêm nữa, trong luân hồi.

Chúng ta sẽ thấy có lập luận tỉ như không thể chuyển hướng tâm buông bỏ một cái ngã chỉ thuần do được đặt tên (the merely designated self), và cũng thế điều bất khả, đó là tâm không thể hoàn toàn vượt qua niềm tin tưởng vào ngã hiện hữutự tính (the inherently existent self). Sau khi xem xét mọi thứ đó, [chúng ta thấy] bản chất của chúng ta được nuôi dưỡng chất chứa với bản ngã từ vô thủy (After all, our natures have been imbued with it from time without beginning).

Một lần nữa, hai trường hợp thì không giống nhau. Ý niệm về ngã chỉ là một tên tạm đặt/ giả danh (label) sinh khởi xuyên qua năng lực của sự tương liên tùy thuộc, và không thể sử dụng lí luận để chứng tỏ nó không được thấy trong trải nghiệm của người bình thường. Hơn thế nữa, không cần làm như thế. Trên một phương diện khác, tin tưởng vào một ngã hiện hữu tự tính có thể bị huỷ diệt bởi một tâm thiền định trên Vô-Ngã và thực chứng bản chất của của các hiện tượnghoàn toàn giống như bóng tối bị tan tác bởi sự hiện diện của ánh sáng. Điều này có sự hỗ trợ của luận lí nhất quán hoàn hảotính thật tại. Tri kiến về ngã là một sự chệch hướng tạm thời của tâm cách xa với bản chất của các sự vật và do ở các hoàn cảnh từ bên ngoài. Xuyên qua các áp dụng thẩm quyền kinh điển và lí luận, sự sai lệch này sẽ bị lật đổ. Như vậy tâm sẽ thâm nhập bản chất của các hiện tượng, và bởi vì đây cũng là bản chất của tâm, bản chất của các sự vật và bản chất của tâm không bao giờ có thể bị tách riêng. Ngài Pháp Xứng trong Lượng Thích Luận (Pramanavartika) nói, “Bản chất của tâm là quang minh giác chiếu; tất cả các nhơ nhuốm đều là ngoại nhập do duyên hội” (“The nature of mind is luminous clarity; all stains are adventious”).

Thế nên, để tóm tắt, tin tưởng vào ngã tính (selfhood) là gốc rễ của hiện hữu luân hồi. Trong bao lâu điều này không bị loại bỏ, dù thực hiện các tu tập gì đi nữa, bất kể khổ hạnh hoặc thiền định, bạn không thể vượt ngoài luân hồi. Hệ quả là, chúng ta vẫn nghe nói những ai có phúc duyên, mong cầu giải thoát nên liên tục làm cho tu tập thành một phương cách chữa lành chấp thủ ngã (Consequently, it is said that those graced with good fortune who wish for liberation should constantly make their practice a remedy to self-clinging).

[Trên đây là lời giảng của Patrul Rinpoche (1808-1887), về “Con đường bồ tát của Tịch Thiên” , được đệ tử Kunzang Pelden (1862-1943) ghi lại thành quyển “Cam Lộ của Văn Thù Diệu Ngữ” (Kun zang Pelden .The Nectar of Manjushri’s Speech. A detailed Commentary on Shantideva’s Way of the Boddhisattava. Translated by Padmakara Translation Group. Shambhala 2007).< dịch trang 354-357 của chương Trí Tuệ siên việt 313-389 >

Theo sử gia Phật giáo Tây Tạng Bu-ston vào thời ông, tại Ấn Độ có 100 tác phẩm giải thích Con đường bồ tát của Tịch Thiên, nhưng chỉ có 8 tác phẩm được dịch sang Tạng ngữ]

Gửi ý kiến của bạn
Tắt
Telex
VNI
Tên của bạn
Email của bạn
(Xem: 9)
Vũ trụ, con người hình thành như thế nào và tương lai sẽ ra sao? Câu hỏi chưa bao giờ được xếp lại. Khoa học lượng tử luôn tiên phong...
(Xem: 106)
rong lịch sử tư tưởng Ấn-độ, thuyết Trung đạo đã mang lại cho tư tưởng giới đương thời một không khí hoạt bát[1].
(Xem: 182)
Bản chất của ánh sáng trong suốt, mang tính cách nền tảng và rạng ngời, là cội nguồn tối hậu của tất cả mọi cấp bậc tri thức...
(Xem: 242)
Chánh Pháp là gì? Phật Pháp được chia thành ba thời kỳ là thời Chánh Pháp, thời Tượng Pháp, và thời Mạt Pháp.
(Xem: 769)
Ông trị vì từ năm 269 TCN đến năm 232 TCN thuộc đời thứ 3 của triều đại Maurya. Đế chế của ông rộng lớn gần như tất cả tiểu lục địa Ấn Độ trãi dài từ Đông sang Tây.
(Xem: 451)
Trong Kinh Kim Cang, Phật dạy có 4 tướng: “Ngã – Nhân – Chúng Sanh – Thọ Giả”. Khi còn phàm phu, chấp thân này là thật là bền vững,
(Xem: 510)
Đạo Phật đang phát triển rộng rãi đến nhiều tầng lớp. Rất nhiều các bậc tri thức, các nhà khoa học chân chính, đến cả những người ...
(Xem: 846)
Kiếp sống của mỗi con người sinh ra ở thế giới Ta Bà này, dù thọ mạngdài hay ngắn, nhìn chung có thể phân chia làm nhiều giai đoạn.
(Xem: 442)
Kể từ thời điểm Phật giáo khai sinh và nở hoa khắp mọi miềnthế giới, hễ mỗi khi nói đến hình ảnh một vị Phật xuất hiện trong tương lai,
(Xem: 405)
Phép luyện tập thiền định được hỗ trợ bởi sự thực thi các hành động vị tha, các hành động đó đồng thời cũng được thúc đẩy bởi tình thương yêu và lòng từ bi.
(Xem: 351)
Nếu đủ sức duy trì một cách đúng đắn sự nhận biết tâm thức thần bí nhất thì kết quả mang lại từ phép luyện tập đó sẽ trợ lực các bạn rất nhiều
(Xem: 486)
Thời-không vũ trụ chứa hàng triệu, tỉ, hàng ức cho đến không máy móc nào đếm hằng hà sa số hành tinh như trái đất mới biết con ngườimột sinh thể gần như bằng không.
(Xem: 528)
Trong các bài kinh thuộc hệ A Hàm hay kinh Đại Bát Niết Bàn v.v… Phật có nói đến địa ngục. Đề Bà Đạt Đa, Tì kheo Thiện Tinh, vua Lưu Ly v.v… đều đọa vào địa ngục ngay khi chết.
(Xem: 428)
Xét về niên đại, bản kinh có mặt ở thời Hậu Hán (23-220), xuất hiện trong Cao Tăng Truyện quahành trạng của ngài Nhiếp-ma-đằng (攝摩騰)[2].
(Xem: 396)
Thể dạng lắng sâu thường xuyên bên trong tâm thức thần bí nhất chỉ có thể thực hiện được với những người có một khả năng thật bén nhạy.
(Xem: 1145)
Bài viết này sẽ khảo sát một số thắc mắc thường gặp về Thiền Tông, hy vọng sẽ tiện dụng cho một số độc giả còn nhiều nghi vấn.
(Xem: 767)
Thức Thứ Tám hay A Lại Ya là thức chủ trong 8 thức. Thức nầy có nhiều cách gọi khác nhau để chỉ về nhiệm vụ của mình. Tựu chung thức nầy có 3 việc chính là: Năng tàng, Sở tàng và Ngã ái chấp tàng.
(Xem: 774)
Khi còn vướng mắc trong sự tạo tác triền miên của khái niệm, chẳng hạn như suy nghĩ về cái đúng, cái sai, v.v. , thì các bạn sẽ không thể nào bước vào con đường tu tập về
(Xem: 684)
Học phái dịch thuật xưa của Phật giáo Tây Tạng đưa ra nhiều cách luyện tập dựa vào các phương pháp khác biệt nhau, gọi là các "cỗ xe"/thừa.
(Xem: 1146)
Thần tài trong Phật giáo, cụ thểPhật giáo Bắc truyền đã vay mượn giữa hình ảnh Bố Đại hòa thượng và các truyền thuyết về thần tài Trung Hoa, để tổng hòa nên một vị thần tài có nguồn gốc ngoài Phật giáo.
(Xem: 1140)
Thời Đức Phật tại thế, Ấn Độít nhất mười sáu tiểu vương quốc, mỗi vương quốc đều có ngôn ngữ hay phương ngữ riêng, nhưng có lẽ người dân của mỗi nước đều có thể giao tiếp và hiểu nhau được.
(Xem: 704)
Trong các kinh sách thừa hưởng từ [Phật giáo] Ấn Độ thì nguyên tắc căn bản đó lúc thì được gọi là "tâm thức tự tại
(Xem: 1258)
Kinh Hoa Nghiêm tiếng Sanskrit là Avatamsaka, tiếng Nhật là Kégon Kyo. Kinh nầy bằng tiếng Sanskrit do Bồ Tát Long Tho (Nagarjuna) soạn vào khoảng thế kỷ thứ 2 Tây Lịch.
(Xem: 697)
Con người muốn có cuộc sống an lạchạnh phúc, cần phải tu nhơn tạo phước, chứ không phải chỉ cầu nguyện...
(Xem: 711)
Phát huy sự chú tâm đúng đắn hướng vào một điểm nhằm mục đích gì? Việc luyện tập đó không nhất thiết là chỉ để giúp tâm thức đạt được một mức độ tập trung thật cao...
(Xem: 1054)
Đức Đạt Lai Lạt Ma Nói Về Phật Giáo Ứng Dụng - Tác giả: Đức Đạt Lai Lạt Ma, Chuyển ngữ: Tuệ Uyển
(Xem: 1070)
A Dục, Asoka (Sanskrit). Khi đức Phật Thích ra đời, Vua A Dục là một đứa trẻ, trong lúc đang chơi đức Phật đi ngang qua, đứa trẻ đem cát mà coi như cơm cúng dường đức Phật...
(Xem: 1240)
Hàng ngày các Phật tử có thể “Xưng danh hiệu” hay “Niệm danh hiệu” của chư Phật, tức là đọc tên của chư Phật và tưởng nhớ đến các ngài.
(Xem: 875)
Trong Phật giáo, giải thoát hay thoát khỏi luân hồi là một đề tài vô cùng lớn lao. Ngay cả những người Phật tử đã học qua giáo lý, cũng mường tượng sự giải thoát như ...
(Xem: 772)
Như Lai có thể diễn tả những gì Ngài muốn bằng bất kỳ ngôn ngữ nào
(Xem: 1057)
Thuật Ngữ nầy có liên hệ đến rất nhiều Thuật Ngữ khác trong Kinh Điển Phật Giáo như: Thủy Giác, Chân Như, Như Lai Tạng, Pháp Tánh, Pháp Giới, Niết Bàn, Pháp Thân, Phật Tánh, Giải Thoát Thực Chất, Toàn Giác v.v…
(Xem: 657)
Chánh pháp của Đức Phật hay Đạo Phật được tồn tại lâu dài, đem lại hạnh phúc an lạc cho chúng sanh, chư thiênloài người.
(Xem: 656)
“Đạo Phật nhấn mạnhtu tập giúp chúng ta loại bỏ những tà kiến, chứ không phải là nơi tập hợp các hí luận”.
(Xem: 669)
Kinh Niệm Xứ (satipaṭṭhānasutta) là kinh thu gọn của Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhānasutta). Kinh này là một kinh rất quan trọng trong việc giải thích cách thực hành bốn phép quán
(Xem: 1339)
Bài viết này sẽ phân tích Bát Nhã Tâm Kinh dưới cái nhìn bất nhị, hy vọng sẽ làm sáng tỏ bài kinh cốt tủy này như một lối đi của Thiền Tông
(Xem: 1018)
Đọc “Chú Lăng Nghiêm-Kệ và giảng giải“ Của Hòa Thượng Tuyên Hóa, do TT Thích Minh Định dịch từ Hoa ngữ sang Việt ngữ
(Xem: 1074)
Đa số Phật Tử cầu được cứu độ, giải thoát khỏi khổ đau, và giác ngộ nhưng vẫn mâu thuẫn, chấp luân hồi, luyến tiếc cõi trần nên nghiệp thức luôn luôn muốn trở lại cái cõi đời, chấp khổ đau rồi tính sau.
(Xem: 809)
Đạo Phật khai sinh ở Ấn Độ mà cũng hoàn toàn biến mất ở Ấn Độ; nhưng nhiệt tâm hoằng pháptruyền bá của thế hệ các tăng sĩ tiền bối...
(Xem: 1052)
Bài viết này để nói thêm một số ý trong Bát Nhã Tâm Kinh, cũng có thể xem như nối tiếp bài “Suy Nghĩ Từ Bát Nhã Tâm Kinh”
(Xem: 957)
Nhân duyên là thực lý chi phối thế gian này. Không có một pháp nào hiện khởi hay mất đi mà không theo qui luật “Có nhân đủ duyên mới có quả”.
(Xem: 1087)
Việc dịch lại Tâm Kinh của Thiền sư Nhất Hạnh tuy theo ý thầy là dành riêng cho các đệ tử của thầy trong Làng Mai khi thầy nói với “các con” của thầy...
(Xem: 906)
Sau khi Đức Phật tịch diệt được khoảng 150 năm thì giáo pháp của Ngài tách ra hai đường hướng:
(Xem: 987)
Giúp đỡ người nghèo khó là một phẩm tính cố hữu của con ngườixã hội loài người. Phẩm tính này vốn tồn tại từ thời xa xưa và vẫn được duy trì trong xã hội hiện đại.
(Xem: 1438)
Làm Thế Nào Có Được Trí Tuệ Lớn Để Đạt Đến Bờ Giải Thoát - Đó phải là quán chiếu, thực hành, tu tập theo giáo lý bát nhã
(Xem: 742)
Nhiều người trong chúng ta đã theo dõi sự phát triển về di truyền học mới đã tỉnh thức về sự băn khoăn lo lắng sâu xa của công luận đang tập họp chung quanh đề tài này.
(Xem: 816)
Trong các nước thuộc truyền thống Phật giáo Bắc truyền, có một vị Bồ-tát thường được gọi là Quan Âm hay Quán Âm.
(Xem: 839)
Theo kinh, luật quy định, chư Tăng thời Đức Phật không được nhận kim ngân bảo vật. Nói rõ hơn là không được nhận tiền bạc hoặc quý kim tương đương.
(Xem: 1010)
Bấy giờ bỗng nhiên đức Thế Tôn yên lặng. Một lát sau, Ngài lại nói: “Thôi đủ rồi, Xá-lợi-phất, không cần nói nữa. Vì sao ?
(Xem: 769)
Trong Phật giáo cũng có giới luật do Đức Phật chế định. Nhưng những luật này không bắt buộc mọi người phải tuân theo mà nó ...
(Xem: 795)
Trong kinh Tăng nhất A-hàm Đức Phật nhận định: “Ta không thấy một pháp nào tối thắng, tối diệu, nó huyền hoặc người đời khiến không đi đến nơi vĩnh viễn tịch tĩnh
(Xem: 691)
Nguyên lý làm tư tưởng nền tảng cho lập trường Pháp hoa chính là cở sở lý tính duyên khởigiáo nghĩa Phật tính thường trú, được biểu hiện qua...
(Xem: 808)
Trong sự trổi dậy của khoa học về thức và sự khảo sát về tâm cùng những thể thức đa dạng của nó, Phật giáo và khoa học nhận thức có những sự tiếp cận khác nhau.
(Xem: 1029)
Đối với mọi người nói chung thì lúc chết là khoảng thời gian quan trọng nhất.
(Xem: 708)
Nếu nói về việc học, việc tu của chư Tăng Ni Phật Giáo thì tự ngàn xưa Đức Phật đã là một bậc Thầy vĩ đại đảm trách làm một Hướng đạo sư cho mọi người quy về.
(Xem: 935)
Bài viết này ghi lại một số suy nghĩ về Bát Nhã Tâm Kinh, một bản kinh phổ biến trong Phật giáo nhiều nước Châu Á, trong đó có Việt Nam.
(Xem: 758)
Dharma tức Giáo Huấn của Đức Phật cho chúng ta biết rằng tất cả mọi thứ đều tương liên và tương tác với nhau
(Xem: 814)
Kinh Pháp Hoa nói: “Pháp hy hữu khó hiểu đệ nhất mà Phật thành tựu, chỉ Phật cùng Phật mới có thể thấu suốt thật tướng của các pháp.
(Xem: 1004)
Tất cả những điều này rất kỳ diệu không những đối với người Phật Tử mà còn cho những người của các tôn giáo khác nữa.
(Xem: 1182)
Là người sống ở thế gian, có ai tránh khỏi một đôi lần gặp bất trắc, tai ương lớn hay nhỏ.
Quảng Cáo Bảo Trợ