Subscribe HoaVoUu Youtube
Kính mời Subscribe kênh
YouTube Hoa Vô Ưu
Sitemap Hoavouu.com
Điền Email để nhận bài mới

Vô ngã, thiền định và khoa học thần kinh

06 Tháng Ba 201608:12(Xem: 16205)
Vô ngã, thiền định và khoa học thần kinh

Vô ngã, thiền định và khoa học thần kinh 

Trịnh Đình Hỷ

 

Cách đây khoảng 5 năm, tôi đã có dịp trình bầy một bài về " Khoa học thần kinh (neurosciences) và đạo Phật ", trong đó có nói nhiều đến thiền định: http://hoavouu.com/a41165/khoa-hoc-than-kinh-neurosciences-va-dao-phat

Từ đó đến nay đã có nhiều tiến bộ về nghiên cứu khoa học về phương pháp này, được gọi là " thiền tỉnh thức " (mindfulness). Hiện nay, người ta ước lượng mỗi năm có khoảng 200 bài báo cáo về thiền định trên các tạp chí khoa học, gấp đôi so với những năm về trước. Thiền định đã trở thành một đề tài thời sự được đặc biệt quan tâm đến, nếu không muốn nói là thời thượng.

Đối với một người Phật tử, các nghiên cứu khoa học này lại càng có ý nghĩa hơn khi liên quan tới một đề tài cốt tủy của đạo Phật, tức là " vô ngã ". Tại sao " thiền tỉnh thức " lại đưa tới " vô ngã ", đó là một khám phá mới lạ mà tôi xin chia sẻ với quí vị trong bài này, cùng với sự cập nhật về kết quả nghiên cứu khoa học thần kinh về thiền định.

Những lý do đã thúc đẩy khoa học thần kinh nghiên cứu về thiền định

Trong khoảng 3-4 chục năm vừa qua, đã có hai sự kiện nổi bật:

- Thứ nhất là sự phát triển vào cuối thập niên 1970 của phương pháp MBSR (Mindfulness-based stress reduction) bởi Jon Kabat-Zinn, GS Sinh học tại ĐH Massachusetts, Hoa Kỳ, nhằm điều trị bằng " thiền tỉnh thức " các bệnh liên quan tới stress. Hiện nay MBSR đã được công nhận như một phương pháp điều trị hữu hiệu, được giảng dạy tại 30 Trường Đại học Y và áp dụng tại 250 bệnh viện tại Hoa Kỳ, và đã trở thành phổ biến trên toàn thế giới.

- Thứ nhì là những tiến bộ vượt bực của khoa học thần kinh, trên hai lãnh vực: chẩn đoán hình ảnh, với những phương pháp đo lưu lượng máu (như PET-scan, f-MRI), tại các vùng nhỏ của não tới độ phân giải khoảng 1 mm; và thăm dò chức năng, với những phương pháp đo tốc độ truyền điện trong não (như EP, EEG) tới độ phân giải khoảng vài phần trăm giây. Nhờ những tiến bộ kỹ thuật đó, não không còn là một chiếc " hộp đen " chỉ có thể tìm hiểu được bằng nội quan (introspection), mà có thể quan sát tỉ mỉ trong mọi hoạt động của nó.

Hai sự kiện này, phương pháp MBSR và những tiến bộ của khoa học thần kinh, đã là những động cơ thúc đẩy các nhà khoa học nghiên cứu sâu hơn về thiền định. Hơn nữa, một số nhà khoa học thần kinh cũng là thành viên của Hội " Tâm và sự sống " (Mind and Life), mỗi năm họp một lần chung quanh đức Đạt Lai Lạt Ma để thảo luận về những vấn đề sinh học và tâm linh.

Định nghĩa một số từ khoa học về thiền định

Mindfulness, pleine conscience (thường được dịch là sự " tỉnh thức ", nhưng có lẽ từ " toàn thức " chính xác hơn) được định nghĩa là " trạng thái tâm thức đến từ sự chú ý có chủ đích, trong hiện tại, không phê phán, vào kinh nghiệm xẩy ra từng lúc một. "

Khoa học thần kinh phân biệt 3 loại thiền định:

1- Tập trung chú ý (focus attention, FA), trong đó thiền giả chỉ chú tâm tới hơi thở, một hình ảnh, hoặc một âm thanh. Loại thiền định này tương đương với samatha, chỉ.

2- Theo dõi mở rộng (open monitoring, OM), trong đó thiền giả chỉ quan sát những gì đi qua trong tâm thức, không phê phán. Loại thiền định này tương đương với vipassana, quán.

3- Quán từ bi (loving-kindness, LK), trong đó thiền giả rải tâm từ của mình đầu tiên về phía những người thân, rồi những người quen biết, rồi những người xa lạ, cuối cùng về phía tất cả các chúng sanh.

Tác động của thiền định trên não

Những nghiên cứu khoa học thần kinh về thiền định đã cho thấy tác động chính của thiền định là ở trên não, mặc dù có những đổi thay tổng quát trên cơ thể, như trên hệ thống tim mạch, nội tiết, miễn dịch, v.v.

Những tác động này có thể xuất hiện rất sớm, sau vài tuần thiền tập, nhưng chúng mạnh và bền hơn với sự gia tăng kinh nghiệm thiền định.

- Người ta nhận thấy có những thay đổi vềcấu trúc, như sự gia tăng bề dày của vỏ não (chất xám), tại một số vùng như thùy trán, thùy đảo, hải mã. Do đó, rất có thể thiền định làm cho não lâu già hơn và chống lại sự phát triển của bệnh Alzheimer. Ngoài ra, có một sự gia tăng những bó sợi (chất trắng) liên kết các vùng não.

- Vềchức năng cũng có những thay đổi quan trọng, trên cả hai lãnh vực, nhận thức (cognitive),và cảm xúc (affective).

Đứng về mặt nhận thức, như dự đoán, thiền định làm gia tăng khả năng tập trung và chú ý, đồng thời hiệu quả của xử lý thông tin.

Nhưng điều gây ngạc nhiên nhất là ảnh hưởng rõ rệt của thiền định trên cảm xúc: thiền định có khả năng điều hòa cảm xúc, bằng cách: 1) gia tăng sự nhạy cảm trước cảm xúc của tha nhân, gây nên sự đồng cảm (empathie), hay " tâm từ bi ", theo danh từ nhà Phật; 2) ngăn chặn sự khởi phát những cảm xúc tiêu cực, như sự lo lắng, sợ hãi, buồn bã; và 3) gia tăng những cảm xúc tích cực, như cảm giác an lạc, hạnh phúc.

Đứng về mặt giải phẫu học, thiền định gây tác động lên các cơ quan liên quan đến cảm xúc thuộc vào vòng viền (limbic system), ở giữa và trong chiều sâu của não, gồm có hạnh nhân (amygdala), nơi khởi điểm của cảm xúc, hải mã (hippocampus) liên quan tới ký ức và cảm xúc, và ở phía trước, vỏ đai trước (anterior cingular cortex) và vỏ trước trán giữa (medial prefrontal cortex), là những vùng điều hòa cảm xúc.

Như vậy, theo quan điểm của đạo Phật, thì con người có khả năng chuyển hóa tâm thức của mình bằng thiền định, chánh niệm. Theo khoa học thần kinh, não có thể tự thay đổi được nhờ một chức năng đặc biệt của hệ thần kinh, tức là tính chất mềm dẻo, uốn nắn được của nó (neuroplasticity). Có thể nói là đối tượng của đạo Phật là " tâm ", trong khi đối tượng của khoa học thần kinh là " não ". Mặc dù đối với đa số Phật tử, " tâm " và " não " khác nhau, nhưng đối với các nhà khoa học, " tâm " và " não " chỉ là hai khía cạnh của một thực tại, không thể tách rời nhau. " Tâm chỉ là cái gì não làm " theo Derek Denton, và " Chúng ta là những xi nắp của chúng ta " theo Joseph Ledoux, là hai nhà khoa học thần kinh nổi tiếng.

Làm thế nào thiền định có thể thay đổi được tâm-não?

Tác động của thiền định trên tâm-não đã được mô tả từ khá lâu, nhưng chỉ mới gần đây người ta mới bắt đầu hiểu rõ hơn cơ chế tác động của thiền định. Nói một cách khác, bây giờ người ta mới có thể trả lời được câu hỏi: làm thế nào thiền định thay đổi được tâm-não?

Đó là nhờ một khám phá quan trọng và tình cờ vào khoảng năm 2001, của một mạng lưới nơ rôn gọi là " Mạng chế độ mặc định " (Default-Mode Network, DMN). Chúng ta nên nhớ rằng các vùng não không hoạt động rời rạc, mà cùng một lúc trong những mạng lưới liên kết các vùng với nhau. Khi quan sát hoạt động não bằng PET-scan hay f-MRI, người ta nhận thấy rằng trong trạng thái nghỉ ngơi, không điều khiển (về cảm giác, hành động hay ý nghĩ), có một mạng lưới nơ rôn được kích hoạt rất mạnh, do đó được gọi là " Mạng chế độ mặc định " (cũng như trên computer, khi bật lên, màn hình xuất hiện –do chương trình đã gài đặt sẵn- gọi là default mode, chế độ mặc định).

Trạng thái đó cũng được gọi là " tâm lang thang " (mind-wandering), tâm sao lãng, mông lung, mơ màng, tưởng tượng, không liên quan gì đến hiện tại, nhưng thường hướng về quá khứ hay tương lai... Thời gian " tâm lang thang " tổng cộng lại mỗi ngày có thể tới một nửa thời gian tỉnh thức.

Đứng về mặt giải phẫu học, thì DMN chủ yếu gồm những cấu trúc nằm giữa não (theo chiều dọc): vỏ trước trán giữa (MPFC), vỏ đai sau (PCC), pre-cuneus (PC), và hải mã (HF), cùng với một số cấu trúc phía ngoài của vỏ não: thùy đỉnh dưới (IPL) và vỏ thái dương bên (LTC).

VoNgaThienDinh-Hinh1TDH
Hình 1 – (PET-scan) Sự kích hoạt của các vùng não thuộc " 
Mạng chế độ mặc định " (DMN)

VoNgaThienDInh-Hinh2TDH
Hình 2 – (f-MRI) Sự kích hoạt của các vùng não thuộc " 
Mạng chế độ mặc định "(DMN)

Hoạt động của DMN là một hoạt động bình thường của não loài người, cũng như các loài động vật.

Khía cạnh tích cực của nó là giúp cho con người sửa soạn tương lai, dựa lên ký ức, dựa lên kinh nghiệm sống của mình, để có thể thích nghi với cuộc sống. Đồng thời nó cũng bao gồm trí tưởng tượng, óc sáng tạo. Không có " tâm lang thang " thì sẽ không có sáng tạo nghệ thuật, không có khám phá khoa học, không có chương trình, dự kiến...

Ngược lại, khía cạnh tiêu cực của nó là giảm chú ý, cũng như hiệu quả của việc làm (chẳng hạn như trong một cuộc thi đua thể thao, vận động viên bỗng nhiên đuối sức, chỉ vì giảm chú ý, sao lãng trong vài giây...), đồng thời nó cũng có thể gây cản trở trong việc học tập.

Và khi hoạt động của nó trở nên thái quá , hay bị rối loạn, thì các rối loạn thần kinh có thể xuất hiện, như lo lắng, ưu phiền, trầm cảm, hay stress sau chấn thương... Hiện nay, các nhà thần kinh học đang đặc biệt chú ý đến vai trò của sự rối loạn hoạt động DMN trong một số bệnh như thiếu chú ý, tự kỷ, tâm thần phân liệt và Alzheimer.

Sự khám phá ra DMN dẫn tới sự khám phá của một mạng lưới khác, hoàn toàn đối kháng (antagonist), đó là " Mạng tác vụ tích cực " (Task-Positive Network, TPN).

Đứng về mặt giải phẫu học, thì TPN chủ yếu gồm những cấu trúc phía bên ngoài của vỏ não: vỏ trước trán lưng-bên (DLPFC), vỏ đảo (IC) và vỏ trong đỉnh (IPL), và ở giữa não (theo chiều dọc) vỏ đai trước (ACC).

VoNgaThienDinh-Hinh3TDH
Hình 3 – Sự kích hoạt của các vùng não thuộc " Mạng chế độ mặc định " (DMN) và " Mạng tác vụ tích cực " (TPN), (đối kháng nhau)

TPN được kích hoạt khi chú ý đến giác quan, đến cảm giác của cơ thể (như chú ý vào hơi thở trong khi thiền định) hoặc vào một tác vụ (như một việc làm, ngay cả giải đáp một bài toán). Sự kích hoạt này sẽ tự động giảm kích hoạt DMN, và " tâm lang thang " sẽ không còn nữa, không còn tưởng tượng về quá khứ hay tương lai, với những cảm xúc kèm theo.

Đó là một điểm quan trọng mà khoa học thần kinh đã chứng minh rõ ràng: hoạt động của DMN và TPN hoàn toàn đối kháng, loại trừ lẫn nhau (antagonist, mutually exclusive); khi cái này kích hoạt thì cái kia ngừng kích hoạt, và ngược lại. Nói một cách khác, khi " tâm lang thang " thì không chú ý, và khi chú ý thì tâm hết " lang thang ". Không cần phải đuổi ý nghĩ đi, hay bảo tâm " đừng lang thang nữa ", mà chỉ cần chú ý!

Những nghiên cứu mới nhất về khoa học thần kinh đã chứng minh rằng cả ba loại thiền định (FA, OM và LK) đều gia tăng sự kích hoạt TPN, đồng thời giảm sự kích hoạt DMN, và điều đó rất rõ rệt trên những người có nhiều kinh nghiệm thiền định.

Sự gặp gỡ giữa đạo Phật và khoa học thần kinh: yếu chỉ của thiền định

Theo đạo Phật, yếu chỉ của thiền địnhchánh niệm (samma-sati), là một trong 8 Chánh Đạo, thuộc con đường diệt khổ vạch ra bởi đức Phật.

Chánh niệm là sự chú ý đúng đắn (correct attention), do chính đức Phật trình bầy một cách chi tiết, rành mạch trong Kinh Tứ Niệm Xứ (Satipatthana sutta), và Kinh Niệm Hơi thở (Anapana-sati sutta). Đối với ngài, đó chính là trái tim của giáo pháp, là con đường duy nhất, hay trực tiếp nhất (ekayano-maggo), dẫn tới giải thoát.

Người ta kể lại một ngày kia, có một người đệ tử hỏi thiền sư Ikkyu (Nhất Hưu), dòng Rinzai (Lâm TếNhật Bản), về " yếu chỉ của thiền ". Ngài liền cầm bút viết lên một chữ " niệm ". Người đệ tử không hiểu, xin ngài giảng thêm. Ngài lại cầm bút viết lên một chữ " niệm " thứ nhì. Người đệ tử gãi đầu gãi tai, vẫn chưa hiểu. Ngài lại viết thêm một một chữ " niệm " thứ ba. Cuối cùng, không chịu được nữa, người đệ tử kêu lên: " Niệm, niệm, niệm! Niệm là cái gì cơ chứ, hả Thầy? ". Thiền sư Nhất Hưu đặt bút xuống và chậm rãi trả lời: " Niệm là niệm ".

Nếu phân tích chữ Hán niệm (pinyin là niàn), thì chúng ta sẽ thấy nó gồm phía trên chữkim, có nghĩa là hiện tại, và phía dưới chữtâm. Như vậy thì theo từ nguyên, niệm có nghĩa là " chú tâm đến hiện tại ". Đó chính là yếu chỉ của thiền định, đối với đạo Phật cũng như đối với khoa học thần kinh.

Chữniệm thật ra còn hai nghĩa nữa: một nghĩa thông dụng hiện nay tại Trung quốc, là đọc to (như niệm Phật, tụng niệm); và một nghĩa (danh từ) là ý nghĩ (như một niệm, vô niệm). Do đó, người ta hiểu tại sao các thiền sư dạy vô niệm hay vô tâm (đừng có suy nghĩ, để tâm), đồng thời lại dạy phải chánh niệmchú tâm đến việc mình làm...

Người ta kể lại ngày xưa có một bà cụ già đến gặp đức Phật và xin ngài dạy cho cách thiền định: " Nhưng tôi già rồi, lưng còng, xương khớp cứng đau, không thể nào ngồi xếp bằng được... ". Đức Phật ôn tồn trả lời: " Cụ cứ về nhà đi. Nhưng trong mỗi việc làm trong ngày, cụ hãy chú tâm vào việc mình làm: khi lấy nước từ giếng lên, cụ hãy chú ý vào đôi tay, vào giây thừng kéo gầu nước, khi cụ quét nhà, vào cây chổi, sàn đất, khi cụ làm bếp hay đan rổ cũng vậy, hãy chú tâm vào mỗi việc mình đang làm. Đó chính là thiền định ".

Nói tóm lại, sự gặp gỡ giữa đạo Phật và khoa học thần kinh về thiền định thật là kỳ diệu! Cả hai đều dùng phương pháp chánh niệm (samma-sati), hay khả năng điều khiển và duy trì chú ý,để đi tới trạng thái tỉnh thức (mindfulness), và đem lại tâm an tịnh, không còn " lang thang ", vọng động.

Vô ngã: một sự gặp gỡ nữa giữa đạo Phật và khoa học thần kinh

Một sự gặp gỡ nữa giữa đạo Phật và khoa học thần kinh là về khái niệm " ta ".  Đối với đạo Phật cũng như khoa học thần kinh, không có cái " ta " như một thực thể (entity), một thực chất (substance) cá biệt.

Đức Phật Thích Ca không quan niệm cái " ta " như một thực thể, mà chỉ là sự tụ họp tạm thời của 5 uẩn (khandha), là sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

Khoa học thần kinh cũng quan niệm rằng trong não, không có một cơ quan, một cấu trúc nào có thể gọi là cái " ta ", mà chỉ có những chức năng thần kinh, xuất phát từ sự hoạt động của các mạng lưới nơ rôn.

Chẳng hạn như nếu ta nhìn một trái cầu mầu xanh, các photons xuất phát từ sự gặp gỡ của ánh sáng và bề mặt của trái cầu sẽ đi tới võng mạc mắt, và sẽ kích hoạt các cơ quan nhận cảm tại đó. Các cơ quan này sẽ kích hoạt giây thần kinh mắt và tín hiệu sẽ được truyền tới những vùng vỏ não của thùy chẩm chuyên về thị giác. Tất cả các vật thể này (mắt, cơ quan nhận cảm, giây thần kinh mắt, và các vùng khác của não) được gọi theo danh từ Phật là sắc (rupa, corporeality). Khi tới các vùng vỏ thùy chẩm chuyên về thị giác, thì nẩy ra cảm giác nhìn, tức là thọ (vedana, sensation). Tuy nhiên trong giai đoạn này, chỉ thấy một hình tròn mầu xanh, nhưng chưa nhận ra gì. Tín hiệu sẽ được truyền (trong khoảnh khắc vài phần trăm giây) về phía vỏ đỉnh (gọi là " con đường lưng "), để nhận ra vị trí của nó trong không gian, và về phía vỏ thái dương (gọi là " con đường bụng "), để nhận ra nó là vật gì. Giai đoạn này là tưởng (sañña, perception), tức là tri giác, khiến cho hình ảnh được nhận ra là một trái cầu mầu xanh. Sau đó, có thể nhiều vùng não phía trước (chủ yếu ở thùy trán) bắt đầu kích hoạt, đưa tới hành (sankhara, mental formations) một nhóm gồm nhiều chức năng khác biệt (có đến 52 hành). Trong các hành, có tác ý (cetana, volition) chẳng hạn, khi người ta muốn đưa tay ra cầm lấy trái cầu: tín hiệu tác ý truyền qua vỏ tiền vận động (premotor cortex), rồi vỏ vận động. Tất cả những tín hiệu đó được truyền rất nhanh, trong khoảng thời gian 0,2 giây, và dĩ nhiên trong chi tiết phức tạp hơn nhiều. Còn thức (viññana, awareness), ý thức nhìn thấy và nắm bắt trái cầu là ở đâu? Thật ra, ý thức không phải là chức năng đặc biệt của một vùng não nào, nhưng ở nhiều vùng vỏ não khác nhau...

Nói tóm lại, quan điểm của đức Phật Thích Ca cách đây 25 thế kỷ về kinh nghiệm sống của con người do sự tụ họp của 5 uẩn, đã tỏ ra rất phù hợp với những hiểu biết khoa học thần kinh ngày hôm nay. Mặc dù chưa nhiều chi tiết và còn phân chia ra thân (sắc) và tâm (thọ, tưởng, hành, thức), nhưng chúng ta cũng phải thán phục tầm nhìn xa và sâu của đức Phật thời bấy giờ. Đồng thời, chúng ta cũng nhận thấy rõ rằng đạo Phật nguồn gốc là một hiện tượng học (phenomenology), chứ không phải là một bản thể học (ontology) mà đức Phật luôn luôn gạt bỏ.

Đối với người Phật tử, hiển nhiên đức Phật chủ trương " vô ngã ", tức là phủ nhận cái " ta " là có thật. Nhưng điều đó có chắc chắn như vậy không? Chúng ta hãy tự đặt câu hỏi: thật ra, đức Phật đã nói gì về " vô ngã "?

- Đầu tiên, bài thuyết pháp thứ nhì của đức Phật (sau bài thứ nhất về Tứ Diệu Đế) không phải là bài Kinh Vô Ngã mà là bài Kinh Vô Ngã Tướng (Anatta-lakkhana sutta). Chúng ta để ý ở đây có từlakkhana, có nghĩa là " tướng, vẻ ngoài, dấu hiệu ", cũng như tilakkhana là " Tam Pháp Ấn " (ba dấu hiệu của sự vật là vô thường, vô ngã và khổ). Đức Phật chỉ giảng là không có cái tướng của cái " ta ", và trong suốt bài kinh, nhắc đi nhắc lại: " Cái này không phải là ta, cái này không phải của ta... ". Ngài không nói " không có cái ta ", mà chỉ cảnh giác " đừng tưởng lầm cái này là ta, cái này là của ta, mà ôm lấy nó, nắm chặt lấy nó ". Vì vậy cho nên tỳ kheo Thanissaro đề nghị thay khái niệm no-self (không có ta) bằng not-self (không phải là ta).

- Lại nữa, trong Tương Ưng Bộ Kinh (Samyutta-nikaya), có một đoạn kể rằng một hôm có một sa môn tên là Vacchagotta đến đảnh lễ đức Phật và hỏi ngài: " Thưa ngài Cồ Đàm, xin ngài cho tôi biết, có ngã có phải không? " Đức Phật giữ im lặng không trả lời. Vacchagotta đi quanh một vòng và hỏi lại: " Như vậy thì không có ngã ư? ". Đức Phật vẫn giữ im lặng không trả lời. Vacchagotta bỏ đi rồi, thì Ananda, người đệ tử thân cận nhất của đức Phật, bèn hỏi ngài: " Bạch Thế Tôn, tại sao lúc nãy ngài lại giữ im lặng mà không trả lời sa môn Vacchagotta? ". " - Này Ananda, đức Phật trả lời, nếu lúc nãy ta nói rằng " có ngã ", thì có khác nào ta theo quan điểm của những kẻ theo thuyết vĩnh cửu (eternalists). Mà nếu ta nói rằng " không có ngã ", thì có khác nào ta theo quan điểm của những kẻ theo thuyết hư vô (nihilists)? Hơn nữa, nếu ta trả lời là " không có ngã ", thì Vacchagotta đã hoang mang sẵn, lại còn hoang mang hơn nữa vì trước kia tưởng mình có ngã, bây giờ lại thấy mình đánh mất ngã rồi! Vì vậy cho nên ta giữ im lặng. "

Do đó, đức Phật còn được gọi là Thích Ca Mâu Ni, người trầm lặng của dòng họCakya (muni có nghĩa là trầm lặng). Trước những câu hỏi siêu hình về bản thể (theo truyền thống có 14 câu hỏi không thể trả lời được, về vũ trụ hữu hạn hay vô hạn, về linh hồn có hay không, từ đâu đến và sau khi chết đi về đâu, v.v.), đức Phật hoặc giữ im lặng, hoặc gạt bỏ đi bởi vì những câu hỏi này không thể trả lời được, mà cũng không có lợi ích gì trên thực tế.

- Điều quan trọng phải thấy rõ là đạo Phật nguồn gốc là một hiện tượng học (phénoménologie), không màng gì về bản thể, siêu hình, ngược lại với thái độ đương thời của Bà La Môn giáo, qua các Kinh Veda và Upanishad. Đức Phật đặc biệt chú trọng đến hiện tượng tâm lý, và hiện tượng tâm lý chính là khổ(dukkha). Trong Cullavaga (Tiểu phẩm của Luật Tạng), ngài tuyên bố một cách rõ ràng: " Này các tỳ kheo, ta chỉ dạy có hai điều, đó là khổ và diệt khổ ", và " Cũng như nước các đại dương chỉ có một vị mặn, giáo lý này chỉ có một vị, là vị giải thoát ".

Điểm nổi bật lên của đạo Phậttính chất thực tiễn, thực dụng, thực nghiệm. Đức Phật có thể được xem như một nhà thầy thuốc chữa tâm bệnh khổ bằng liều thuốc diệt khổ. Và đối với ngài, nguồn gốc chính của phiền não, khổ đau là sựchấp ngã, sự bám chặt vào ảo tưởng về cái ta. Đối tượng của ba độc tốtham, sân, si là gì nếu không phải là cái ta: tham ái cho ta, ghét giận vì ta, si mê do ta?

Hiện tượngchấp ngã đó, cảm tưởng của con người về cái " ta ", đối với đức Phật là có thật, tuy nó chỉ là một ảo tưởng. Và khoa học thần kinh cũng chứng minh là có thật, tuy nó chỉ là một hiện tượng tâm lý.

Các thí nghiệm khoa học thần kinh cho thấy khi con người ý thức về cái " ta " (self-awareness) hay quan tâm đến cái " ta " (self-preoccupation), thì trên hình ảnh f-MRI có một số vùng não được kích hoạt một cách rõ rệt. Và những vùng não đó giống hệt như " Mạng chế độ mặc định " (DMN): vỏ đai sau (PCC), vỏ trước trán giữa (MPFC), được kích hoạt khi " tâm lang thang "...

dĩ nhiên khi người ta áp dụng " thiền tỉnh thức ", chánh niệm, thì " Mạng tác vụ tích cực "(TPN) được kích hoạt và làm tắt đi hoạt động của DMN, đồng thời ý thức về cái " ta ". Vòng tròn đã được đóng lại...

VoNgaThienDinh-Hinh4TDH

Hình 4 – (f-MRI) Sự kích hoạt của các vùng não khi con người ý thức về cái " ta " (self-awareness) hay quan tâm đến cái " ta " (self-preoccupation)

Như vậy, thật là một điều lý thú khi khoa học thần kinh chứng minh được tác động của thiền định trên ý thức về cái " ta ". Nói một cách khác, thiền định giúp con người bớt quan tâm đến cái " ta ", bớt " chấp ngã " đi, do tác động tích cực của sự chú ý vào một cảm giác hay một việc làm.

Khi con người đang ở trong trạng thái " tâm lang thang " (DMN kích hoạt), thì thường hay quan tâm đến cái " ta " (cái " ta " không phải chỉ là mình, mà còn là những người thân của mình, và những mối quan hệ với người khác), phóng tâm về quá khứ cũng như tương lai, và khi thái quá, đâm ra lo lắng, phiền muộn. Ngược lại, khi áp dụng thiền định, chú tâm đến hiện tại, chánh niệm (TPN kích hoạt), thì DMN ngừng hoạt động, không còn " tâm lang thang " nữa, không còn quan tâm đến cái " ta ", và quên cái " ta " đi. Lúc đó, không còn lo lắng, phiền não nữa mà chỉ còn một cảm giác an lạc, thảnh thơi.

Nhưng dĩ nhiên, cũng như đức Phật đã dạy, không có gì là thường còn. Ngay cả trong khi thiền định, có những lúc DMN kích hoạt trở lại, tâm lại " lang thang ", mơ tưởng về cái " ta ", về quá khứ, tương lai. Ngay khi ý thức được điều đó, thiền giả lại phải kéo chú ý về hơi thở, vềchánh niệm. Rốt cuộc, tâm con người cũng như một dòng chẩy luôn luôn dao động, do sự cạnh tranh kích hoạt không ngừng giữa hai mạng lưới nơ rôn...

Khoa học thần kinh ngày hôm nay đã chứng minh một cách khách quan và cụ thể rằng chánh niệm (samma-sati) là con đường trực tiếp nhất để gạt bỏ vọng tưởng về cái " ta", để đánh tan mọi phiền não, và như vậy giúp con người hướng về mục đích tối hậu " Vô ngãNiết Bàn "...

Tháng 10, năm 2015
BS Trịnh Đình Hỷ (Nguyên Phước)

Chú thích :

- " Vô ngãNiết Bàn " là tên một tuyển tập các bài giảng của HT Thích Thiện Siêu, NXB Thuận Hóa, 1996.

- Các hình ảnh hoạt động não được trích từ các tạp chí khoa học:

1) Buckner R.L., Andrews-Hanna J.R., Schacter D.L., 2008. The brain's default network: anatomy, function, and relevance to disease. Ann. N. Y. Acad. Sci. 1124, 1–38.

2) Sood A. and Jones D.T., 2013. On mind wandering, attention, brain networks, and meditation. Explore 9:136-141.

3) Taylor V.A., Daneault V., Grant J. et al., 2013. Impact of meditation training on the default mode network during a restful state. 

4) Johnson S.C., Baxter L.C., Wilder L.S. et al., 2002. Neural correlates of self-reflection. Brain 125:1808-1814.
Gửi ý kiến của bạn
Tắt
Telex
VNI
Tên của bạn
Email của bạn
(Xem: 14203)
Rõ ràng, trong các mối quan hệ của con người thiết lập, thì mối quan hệ thầy đối với trò có một vai trò quan trọng trong đời sống thăng tiến tri thứcchuyển hóa tâm linh...
(Xem: 15529)
Đối với vũ trụ học Phật Giáo, vòng lưu chuyển của đời sống của một vũ trụtuần hoàn. Có một thời điểm hình thành (thành), một thời điểm trải qua (trụ), một thời điểm suy tàn...
(Xem: 13231)
Với trí tuệ của bậc toàn giác, Đức Phật đã chỉ ra chân lí của sự sống, rằng mọi loài sống trên trái đất này đều có quan hệ hữu cơ, gắn bó khăng khít với nhau...
(Xem: 19388)
Nghiệp là một trong các giáo lý căn bản của Phật giáo. Mọi việc khổ vui, ngọt bùi trong hiện tại của chúng ta đều do nghiệp của quá khứhiện tại chi phối.
(Xem: 24656)
Làm sao cái Biết nhận thức được tự tính không của đối tượng? Đối tượng mà ta nhận thấy (nhận biết của tâm) thật ra chỉ là thấy hình ảnh không của đối tượng mà thôi.
(Xem: 15762)
Chú Đại bi còn có những tên gọi sau: Thiên thủ thiên nhãn quảng đại viên mãn vô ngại đại bi tâm đà-la-ni, Quảng đại viên mãn đà-la-ni...
(Xem: 37860)
Có thể nói nguyên nhân sâu xathen chốt nhất của sự biến mất truyền thống Tăng bảo trong Phật giáo Nhật Bản hiện tạibản thể giới luật của Tăng không được coi trọng.
(Xem: 13496)
Theo truyền thuyết, không lâu trước khi nhập niết bàn, Đức Phật đã trả lời Ananda, thị giả theo hầu cận Phật nhiều năm, khi vị này xin Phật chỉ dẫn cách đối xử cho các vị tỳ kheo...
(Xem: 13116)
Tu hành Duy thứcđạt đến hai vô ngã bằng cách biết ngã và pháp không là gì ngoài sự biến hiện của tâm thức. Nói cách khác, ngã và pháp chỉvọng tưởng không thật.
(Xem: 17195)
Ý thức là cái hoạt động mạnh nhất ở nơi con người; cho nên, cái gì tốt đẹp nhất cũng như cái gì xấu xa nhất của con người đều do ý thức tạo ra. Cũng ý thức là cái thức biến đổi...
(Xem: 13219)
Đức Phật đến với cuộc đời không gì khác ngoài việc chỉ bày cho con người một nếp sống hạnh phúc an lạc. Những lời dạy của Ngài thật giản dị nhưng lại hết sức thiết thực...
(Xem: 17406)
Chữ Phật không phải là một danh từ riêng, mà là một danh hiệu. Trong truyền thống Phật giáo, có nhiều vị Phật trong quá khứ, hiện tại cũng như tương lai.
(Xem: 21686)
Đối với đạo Phật, học thuyết âm dương chỉ là tưởng tri của các học giả, không thể là chân lý. Vậy chân lý của đạo Phật là gì? Có thể gói gọn trong một chữ “Khổ”.
(Xem: 13269)
Ở trong Tứ thánh đế, Diệt thánh đếchân lý cứu cánh, là chân lý tuyệt đối, là chân lý duy nhất, là chân lý tối hậu được chứng nhập bằng Đệ nhất nghĩa trí.
(Xem: 14434)
Phật Giáo, nhấn mạnh vào tầm quan trọng của kinh nghiệm trực tiếp trong vấn đề nghiên cứu tâm lý học. Nếu chỉ chú trọng duy nhất vào lý thuyết thì sẽ đánh mất đi những điều căn bản.
(Xem: 12869)
Nhiều người muốn tạo sinh vì nhiều lý do khác nhau. Hoặc là họ muốn làm sống lại một người thân yêu đã chết. Hoặc là họ muốn mình trường sanh bất tử.
(Xem: 13684)
Phật giáo cho rằng sự li hợp thành bại của hết thảy việc người trên thế gian này, đều không tách rời nguyên tắc “Nhân duyên quả báo”, kệ nhân quả ba đời nói rằng...
(Xem: 28661)
Tác phẩm này là công trình nghiên cứu mang tính khoa học, nhưng nó có thể giúp cho các nhà nghiên cứu về Phật giáo tìm hiểu thêm về lịch sử Phật giáo...
(Xem: 23435)
Thế giớichúng ta đang sống luôn bất an, bất toàn và tạm bợ mà trong kinh A Di Đà gọi là trược thế... Thích Viên Giác
(Xem: 34422)
Thiếu CHÁNH KIẾN trong sự tu hành chẳng khác gì một kẻ đi đường không có BẢN ĐỒ, không có ÁNH SÁNG rất dễ bị dẫn dụ đi theo đom đóm, ma trơi.
(Xem: 28901)
Nguyễn Du cho chúng ta thấy rằng Cụ không những là một người am hiểu sâu xa về Phật giáo mà còn là một hành giả tu tập Thiền tông qua Kinh Kim Cương... Đại Lãn
(Xem: 32211)
Đức Phật khi còn tại thế đã luôn luôn từ chối việc dùng giáo lý để thỏa mãn khao khát kiến thức con người... Nguyễn Điều
(Xem: 11340)
Chỗ ấy chính là Niết Bàn Diệu Tâm Thật Tướng, Vô Tướng, là Như Lai tạng, là Chơn Như, tịch diệt... HT Thích Như Điển
(Xem: 12013)
Trong kinh A Hàm, Đức Phật đã chỉ dạy các đệ tử không nên để tâm rong ruổi đến những cảnh giới viễn vông xa rời thực tế. Phật pháp là những gì thân thiết...
(Xem: 26320)
‘Sự quyến rũ của Đạo Phật Trong Thế Giới Mới’ được tuyển dịch từ những bài viết và pháp thoại của nhiều bậc Tôn túc và các học giả Phật Giáo nổi tiếng thế giới...
(Xem: 17408)
Phật Giáo khuyên chúng ta phải luôn giữ sự chính xác và phải chú tâm đến từng cảm nhận của mình trong cuộc sống, trong mỗi tư duy, trong từng xúc cảm, và mỗi hành động của mình.
(Xem: 14542)
Ta có thể tìm thấy thông tin về bức hình trên của Phật Thích-ca trong hai tài liệu sau đây. Một là, trong tác phẩm Vrai Zen của thiền sư Taisen Deshimaru (1914-1982).
(Xem: 34549)
Không thể có một bậc Giác Ngộ chứng nhập Niết Bàn mà chưa hiểu về mình và chưa thấy rõ gốc cội khổ đau của mình.
(Xem: 13142)
Chuyển ngữ kinh không chỉ sẽ thuận lợi trong việc hoằng pháp, mà còn dễ dàng đưa giáo pháp Đức Phật vào nền văn hóa dân gian qua các dạng khác như chuyện cổ tích, ca dao...
(Xem: 12293)
Tóm lại Phật Giáo Nguyên ThủyPhật Giáo Đại Thừa không phải là hai "học phái" hay "tông phái" khác nhau, mà đúng ra chỉ là hai thái độ hay hai chủ trương tu tập khác nhau, và cùng tiến bước trên một Con Đường chung.
(Xem: 13425)
Sự tái sinh có đúng là một sự tiếp nối liên tục của nhiều kiếp sống sinh học khác nhau hay là trái lại đấy chỉ là các thể dạng tâm thần khác nhau có thể (hay không có thể)...
(Xem: 40554)
Đa số dân chúng là Phật tử thuần thành và số lượng tu sĩ khá đông đảo nên Miến Điện mệnh danh xứ quốc giáo với hai đường lối rõ rệt cho chư Tăng Ni: PHÁP HỌC (Pariyattidhamma) và PHÁP HÀNH (Patipattidhamma).
(Xem: 26974)
Tập sách nhỏ này, là một tập tài liệu vô cùng quí giá, do sự tham khảo các kinh sách của Đức Thế Tôn để lại với các tài liệu tác giả đã sưu tầm và tham quan tại một số địa phương...
(Xem: 14478)
Nếu chúng ta là người Phật tử thì ngày 23 tháng chạp không nên theo tập tục văn hóa mê tín dị đoan mua cá chép vàng về để giết hại cúng Ông Táo, việc làm ấy sai trái đạo lý...
(Xem: 13272)
Phật Giáo là một trong những tôn giáo đầu tiên có giáo đoàn cho ni giới (đại khái là nữ tu sĩ). Giáo đoàn này được thành lập năm năm sau khi Đức Phật thành đạo.
(Xem: 13477)
Phật giáo nhận thấy rằng tất cả mọi người và mọi chúng sanh đều phụ thuộc lẫn nhau. Mặc dù thân và tâm của mọi người khác nhau nhưng mọi người vẫn tương quan với nhau.
(Xem: 12547)
Phật giáo nhận thấy rằng tất cả mọi người và mọi chúng sanh đều phụ thuộc lẫn nhau. Mặc dù thân và tâm của mọi người khác nhau nhưng mọi người vẫn tương quan với nhau.
(Xem: 13167)
Với Duy thức học, mắt, tai… là các căn. Căn có hai phần, là “phù trần căn” và “thắng nghĩa căn”. “Phù trần căn” là năm giác quan mắt, tai… mà ta có thể nhận biết.
(Xem: 12328)
Phật giáo nói về sự khác nhau giữa cái “tôi’ quy ước (tục đế) và "cái tôi" không thật. "Cái tôi" quy ước là "cái tôi" có thể quy cho sự tương tục không ngừng của mỗi cá nhân...
(Xem: 11818)
Đạo Phật đã tồn tại và phát triển 2600 năm kể từ khi Đức Phật giác ngộ lúc 35 tuổi. Giáo lý của Ngài được đặc trên nền tảng Từ biTrí tuệ qua sự chứng nghiệm của Ngài.
(Xem: 12599)
Con người và loài thú đều giống nhau: đói thì kiếm ăn, khát thì kiếm nước uống, cũng đều duy trì bản năng sinh tồn như nhau... Thích Trí Giải
(Xem: 17684)
Những lời Phật dạy trong kinh chỉ giúp chúng sinh phá bỏ những hiểu biết tương đối, phá bỏ những kiến chấp sai lầm cố hữu, những vướng mắc lâu đời...
(Xem: 12229)
Cứu cánh của Phật giáo là sự Giác Ngộ, phương tiện giúp đạt được Giác NgộTrí Tuệ, và đối nghịch với Trí TuệVô Minh. Vậy muốn đạt được Giác Ngộ thì phải loại trừ Vô Minh.
(Xem: 12769)
Từ nhiều thông tin, cách thờ phượng và sự phát triển khác nhau, hiện nay đạo Phật dường như đang dần dần thâm nhập vào nền văn hóa của toàn thế giới.
(Xem: 18461)
An cư nghĩa là khoảng thời gian người xuất gia chuyên tâm tu trì lời Phật dạy hay còn gọi là thúc liễm thân tâm theo giáo phápgiới luật do Đức Phật tuyên thuyết.
(Xem: 14312)
Ý nghĩa tôn giáo của giáo lý Duyên khởi nhấn mạnh giáo lý về học thuyết của nghiệp (karma)- giải thích căn bản của sự đau khổ trong sự tồn tại của con ngườithế giới.
(Xem: 13021)
Dù có ánh nắng vàng rực rỡ hay không, sắc diện của Đức Thế Tôn vẫn như vầng trăng rằm. Đôi mắt dịu hiền từ bi tỏa rộng... Nguyên Siêu
(Xem: 11335)
Dựa theo tinh thần Phật giáo, do nhân duyên hòa hợp tất cả những nghiệp duyên từ trong những đời quá khứkiến tạo ra con người trong kiếp này.
(Xem: 12173)
Tâm ý không mang bản chất thương hay ghét, thích hay không thích. Tâm ý (mind) có nghĩa là “khả năng hiểu biết” (knowing faculty), “khả năng tri nhận” (cognizing faculty).
(Xem: 13490)
Một khi chánh trí kiến (right understanding) đã phân biệt được cái ảo giác về tự ngã (self created ego) rồi thì mối quan hệ sẽ trở nên thân hữuhuynh đệ hơn.
(Xem: 10865)
Chúng ta phóng sanh loài khác chính là phóng sanh cho chính chúng ta, chúng ta cứu giúp sự sống của người khác chính là cứu giúp sự sống của chính chúng ta.
(Xem: 11092)
Tiểu thuyết Hồn bướm mơ tiên xuất bản năm 1933 là cuốn tiểu thuyết mở đầu cho sự nghiệp sáng tác của nhà văn Khái Hưng... Hoàng Như Mai
(Xem: 10315)
Câu chuyện về các tôn giáo lớn của Ấn Độ bắt đầu tại vùng thung lũng Ấn Hà vào khoảng 2,500 năm trước công nguyên. Ở đó thổ dân Dravidian đã thiết lập nền văn minh Harappa cực thịnh...
(Xem: 28944)
Nền giáo học của Phật giáo có nội dung rộng lớn tận hư không pháp giới. Phật dạy cho chúng ta có một trí tuệ đối với vũ trụ nhân sinh, giúp chúng ta nhận thức một cách chính xác...
(Xem: 25322)
Mọi người đều biết là Đức Phật không hề bắt ai phải tin vào giáo lý của Ngài và Ngài khuyên các đệ tử hãy sử dụng lý trí của mình dựa vào các phương pháp tu tập...
(Xem: 26879)
Giáo lý đạo đức của Đại thừa được đề ra trong học thuyết về các ‘Ba-la-mật’ (pāramitā), khởi đầu là sáu, gồm: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền địnhtrí tuệ ba-la-mật.
(Xem: 25804)
Thật vậy, trên bất cứ một khía cạnh nào, Đức Phật đều giữ cho tôn giáo của Ngài không bị vướng mắc vào những thứ cành lá chết khô của quá khứ.
(Xem: 18693)
Để thực hành lòng từ, trước nhất là bạn nên trực tiếp giúp đỡ họ nhu cầu về thức ăn, chỗ ở, thuốc men v.v… Nhưng điều đó chưa đủ, mà bạn cần phải ngăn chặn nguyên nhân...
(Xem: 23076)
Khi tại thế, Ðức Phật đi hoằng hóa nhiều nước trong xứ Ấn Ðộ, đệ tử xuất gia của ngài có đến 1250 vị, trong đó có Bà Ma Ha Ba Xà Ba Ðề...
(Xem: 34601)
Do tánh Không nên các duyên tập khởi cấu thành vạn pháp, nhờ nhận thức được tánh Không, hành giả sẽ thấy rõ chư hành vô thường, chư pháp vô ngã, cuộc đời là khổ.
Quảng Cáo Bảo Trợ
Gủi hàng từ MỸ về VIỆT NAM
Get a FREE Online Menu and Front Door: Stand Banner Menu Display for Your Restaurant