Subscribe HoaVoUu Youtube
Kính mời Subscribe kênh
YouTube Hoa Vô Ưu
Sách Văn Học Phật Giáo
Sitemap Hoavouu.com
Điền Email để nhận bài mới
View Counts
19,142,544

Phần 2: Địa Lý

Wednesday, February 5, 201400:00(View: 4712)
Phần 2: Địa Lý


XỨ TRẦM HƯƠNG

Quách Tấn

 -----oOo-----

 

PHẦN THỨ NHÌ

ĐỊA LÝ

I

HÌNH THỂ KHÁNH HÒA

 

Là một tỉnh miền Nam Trung Nguyên Trung phần.

Nói theo thiên văn của ông cha ngày trước, thì nằm vào khoảng sao Dực sao Chẩn, kề sao Thuần Vỹ.

Nói theo địa lý ngày nay, thì nằm giữa vĩ tuyến 12 và 13.

Phía Bắc giáp tỉnh Phú Yên;

Phía Nam giáp tỉnh Bình Thuận;

Phía Ðông giáp Ðông Hải, chạy dọc theo bờ biển gần 120 cây số, sóng nước thương mang;

Phía Tây dính liền vùng Cao Nguyên, giáp ranh tỉnh Ðắc Lắc và Tuyên Ðức, núi non trập trùng.

Hình thế thật là hiểm yếu.

Núi rừng chiếm hết 15/16 của toàn tỉnh.

Qua khỏi biên giới Phú Yên, núi Khánh Hòa mở rộng lên phía Tây và chạy xiên xiên theo hướng Tây Nam. Ðến giữa tỉnh thì lại quay lần lần xuống hướng Ðông Nam gần sát biển. Do đó miền đất bằng, chiếm 1/16 diện tích, thon hai đầu và phình khoảng giữa, trông phảng phất một bầu rượu móp méo nhiều chỗ, đế nằm khu trở vào Nam cố xây ra Bắc. Dưới chân núi Ðại Lãnh, lắm nơi chiều rộng không quá một cây số. Vùng Ninh Hòa, Diên Khánh, Vĩnh Xương, nhiều chỗ rộng đến năm, sáu chục cây số. Ðến gần ranh giới phía Nam, vùng Cam Lâm, lại thu hẹp lại còn từ mười đến mười lăm cây số.

Diện tích toàn tỉnh là 598.460 mẫu Tây (Hectares)

Trích giao cho Cam Ranh 55.275 mẫu Tây

Còn lại 543.185 mẫu Tây, tức là 5.432 cây số vuông.

Phong cảnh kỳ tú.

 

II

NÚI NON

 

Núi non Khánh Hòa trùng trùng điệp điệp, nơi khúc nơi bàn, thế thật hiểm trở. Các nhà quân sự bảo rằng rất có lợi cho việc dụng binh.

A.

Làm chúa quần sơn Khánh Hòa là dãy Tam Phong cùng núi Ðại Lãnh ranh giới cho Khánh Hòa và Phú Yên.

 

NÚI ÐẠI LÃNH

Núi Ðại Lãnh nằm giữa Phú Yên và Khánh Hòa. Chỉ cao 620 thước, nhưng hình thế hoành tráng vĩ đại. Chạy từ Tây xuống Ðông sát biển, làm bức thành thiên nhiên cho hai tỉnh Nam Bắc. Nhờ có Ðèo Cả mở đường vô ra cho hai tỉnh Nam Bắc khỏi bị ngăn cách.

ÐÈO CẢ cao dưới 500 thước, dài trên 10 cây số, quanh co đoanh lộn giữa khoảng biển rộng non cao.

Con đường Quốc Lộ số 1 chạy ngang qua đèo.

Hai bên đầu đèo lại có 2 hầm xe lửa, là hầm số 6 ở Phú Yên và hầm số 7 ở Khánh Hòa.

Xưa kia trên đèo có trạm gọi là trạm Phú Hòa.

Phong cảnh Ðại Lãnh rất đẹp.

Núi cao chớm chở ở phía Tây. Biển rộng mênh mông ở phía Ðông. Ngồi trên xe khi lên khi xuống, khi lộn khi quanh, nhìn lên đỉnh mây xanh, nhìn xuống vực sóng bạc, lòng chúng ta không khỏi hải hùng. Nhưng nếu giữ được tâm hồn bình tĩnh, rộng con mắt, trải tấm lòng, thì chúng ta hưởng được nhiều hứng vị.

Nhìn xuống Ðông thì:

Lặc lìa biển trải cỏ xanh,

Lô nhô sóng bạc trổ cành hoa tươi.

Vườn hoa bướm lượn thảnh thơi:

Gió đưa buồm trắng ra khơi chập chờn.

Còn trông lên phía Tây lại:

Cheo leo đá núi xây thành

Ðầu cây mây trải, chen cành suối tuôn.

Biển khơi nước chẳng quên nguồn

Gành xa sóng vỗ tiếng luồn trong hoa.

Dừng chân đứng lại trên nơi cao nhất và rộng nhất, trông vào Nam, thấy Tu Bông Vạn Giả, thì chúng ta không bao giờ quên được câu hát đa tình buổi trước.

Bước chân lên Ðèo Cả,

Trông sang Vạn Giả,

Ngó lại Tu Bông.

Biết rằng cha mẹ đành không,

Anh chờ em đợi uổng công hai đàng.

Hoặc lời khẳng khái của những người biết trọng di luân:

Con ngựa tía ăn quanh Ðèo cả,

Bóng trăng rằm sắp ngả về Ðông.

Chẳng thà giục mã về không,

Chớ không thèm cướp vợ tranh chồng người ta.

Nếu chúng ta ngoảnh trông ra Phú Yên, chúng ta có thể mường tượng quang cảnh mả ông Cao Biền ở trong câu hát tình tứ:

Bước lên Ðèo Cả

Thấy mả ông Cao Biền

Thấy đôi chim hạc đương chuyền cành mai.

Phong cảnh Ðại Lãnh vừa tú vĩ vừa hữu tình, nên được liệt vào danh lam thắng Việt Nam thật xứng đáng. Năm Minh Mạng thứ mười bảy (1836). Vua sai thợ chạm hình Ðại Lãnh và Tuyên đỉnh làm một trong chín đỉnh đồng to lớn để trước sân Thế Miếu ở Thần Kinh. Và năm Tự Ðức thứ sáu (1853), Ðại Lãnh được liệt kê vào Từ Ðiển. Ðó là một vinh dự lớn, không phải danh sơn nào cũng được dự phần.

Theo Ðường Thư Hoàn Vương Truyện, thì núi Ðại Lãnh là núi Ðồng Trụ.

Sách ấy chép rằng:

“Vua Lâm Ấp đại bại chạy qua Ðại Phố, phía nam Châu Ðà Lăng (tức là Ðà Rằng ở Phú Yên). Ở đó có núi Ngũ Ðồng Trụ, sườn phía Tây liền với gò đống ngổn ngang, sườn phía Ðông giáp biển khơi. Nơi núi này xưa kia Mã Viện đã trồng trụ đồng vậy”.

Nhưng xét kỹ thì Mã Viện chưa từng đến đây. Bởi đời nhà Hán, vùng Phú Yên Khánh Hòa thuộc về nước Lâm Ấp. Mà suốt đời Mã Viện chưa cầm quân đánh Lâm Ấp lần nào. Năm Quý Mão, tức là năm 43 Tây Lịch, Mã Viện đem quân sang đánh hai Bà Trưng và cướp đất Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam và Hợp Phố cho Trung Hoa. Những đất nầy nằm từ đèo Hải Vân trở ra. Truyền rằng sau khi thắng trận, Mã Viện dựng trụ đồng khắc sáu chữ dọa nạt đồng bào ta: “Ðồng trụ chiết, Giao Chỉ tuyệt”. Ðồng bào đi qua, gai mắt lấy đá ném vào chân trụ, lâu ngày đá chồng thành núi, lấp mất trụ “ai ấy chép công ta chép oán, công riêng ai ấy oán ta chung”. Cho nên ngày sau không còn biết trụ đồng ở nơi nào. Nhưng chắc chắn không thể trồng ở Ðại Lãnh được. Bởi Mã Viện không thể vượt non vượt biển vào dựng cột đồng trong một nơi không liên quan đến công việc đánh cướp của ông ấy. Người đời Ðường ngồi bên Trung Quốc viết chuyện Việt Nam thời nhà Hán thì không sao trúng được, bởi không gian đã cách xa, thời gian cũng cách xa trên bảy thế kỷ (Nhà Ðường đánh Hoàn Vương năm Mậu Tý - 808).

Tuy vậy, đến ngắm cảnh Ðại Lãnh mà biết thêm được một chuyện đời xưa “nói có sách” để kể cho nhau nghe, thì cũng là một cái thú gia vị cho thú du quan.

 

NÚI TAM PHONG

Núi Tam Phong nằm phía Tây núi Ðại Lãnh. Ở giữa Ðại Lãnh và Tam Phong có núi Gian Nan tục gọi là núi Cục Kịch, trên núi có đèo, thế núi rất hiểm trở.

Núi gọi là Tam phong vì có ba ngọn núi cao vút mây đứng trên một căn đế:

Ngọn cao nhất tên là Trấn Sơn tục gọi là Hòn Giữ (1.264 thước).

Ngọn thứ nhì nằm phía Ðông Hòn Giữ, tên là Hoành Sơn tục gọi là Hòn Ngang (1.127 thước)

Ngọn thứ ba nằm phía Nam Hòn Ngang, tên gọi là Hộ Sơn tục gọi là Hòn Giúp (1.127 thước).

Chung quan có nhiều núi non triều củng.

Khí thế thật là hùng.

Năm Ất Mão (1795) Trần Quang Diệu vây thành Diên Khánh. Nguyễn Ánh đem quân cứu viện, sai Tống Viết Phước giữ Ðại Lãnh, Võ Văn Lượng đóng đồn ở núi Cục Kịch, để chặn đường tiếp viện của Tây Sơn và đường rút lui của Tràn Quang Diệu, Nguyễn Ánh từ Nha Trang đánh lên.

Trong khi Trần Quang Diệu đánh cùng Nguyễn Ánh thì ở Phú Xuân có nội biến. Ðể cứu nguy trong nội bộ, Trần Quang Diệu phải bỏ thành Diên Khánh rút quân về Phú Xuân. Ðường biển và đường đềo đều có quân nhà Nguyễn ngăn chặn, việc rút binh không phải dễ dàng. Nhằm lúc đèo Cục Kịch, đèo Cả tuy binh đóng giữ không đông bằng mặt biển Nha Trang, nhưng núi non hiểm trở, vượt khỏi bức tường thành thiên nhiên do những ngọn Tam Phong, Gian Nan, Ðại Lãnh kết hợp, phải hao tổn nhiều binh tướng, Quang Diệu bèn đánh mạnh xuống mặt biển, mở trùng vây mà ra.

Và suốt 10 năm chống Pháp, Nghĩa binh đã tiêu diệt lực lượng địch tại những vùng núi nầy rất nhiều phen. Sau hiệp định Genève, đi ngang qua Ðại Lãnh, du khách còn trông thấy những xe tăng thiết giáp của địch bị phá hủy nằm ngổn ngang dưới chân đèo và hai bên hố.

Hùng khí ngất trời!

 

B.

Trước kia dãy Tam Phong là dãy núi cao nhất tỉnh Khánh Hòa. Nhưng từ khi mở thêm quận Khánh Dương, thì núi Tam Phong phải nhượng núi Mẫu tử vì núi này cao gấp đôi.

 

NÚI MẪU TỬ

Núi Mẫu Tử tục gọi là Mẹ Bồng Con, cao 2.051 thước, nổi bật lên trên hàng trăm ngọn núi bao quanh. Núi tuy cao, nhưng sườn không dốc. Ðỉnh núi có phần bằng phẳng và không cây cao. Một tảng đá xanh lớn đến bảy tám ôm và cao có trên 15, 17 thước, đứng sừng sững giữa trời, quanh năm thường có mây quấn quít. Một tảng đá thứ hai, cao, lớn bằng nửa, đứng sát bên cạnh. Xa trông hình dạng phảng phất một người đàn bà đứng với một đứa con.

Do đó núi mệnh danh là Mẹ Bồng Con(1)

Khách hàn mặc gọi là Mẫu Tử Sơn và người Pháp gọi là La Mère et l’enfant. Trong tiếng Hán Việt và tiếng Pháp không có chữ “Bồng”. Trên thực tế “Mẹ” cũng không “bồng” mà chỉ “dắt”. Có lẽ để cho tình mẫu tử thêm nồng nàn khắn khít, cổ nhân thêm chữ “bồng” vào làm nhân.

Tiếng “Mẹ bồng con” nói lên nghe âu yếm quá!

Chung quanh “Mẹ bồng con” còn nhiều hòn đá to lớn nằm ngổn ngang. Có nhiều hòn trông rất ngoạn mục. Theo óc tưởng tượng của người xem, thì đây là “Rổ may với sợi chỉ thòng xuống đất”, kia là “cối đâm, chày. Sàng, chổi...”, nọ là “con nghĩa khuyển nằm trông con gà cồ đương luẩn quẩn bên cối xay”, vân vân. Lại có một tảng vuông, trên mặt nổi lên nhiều núm đá tròn tròn nho nhỏ. Người ta bảo đó là “bàn cờ tiên mới dàn quân, nhưng mất hết một con tốt”.

Truyền rằng đá “Mẹ bồng con” xưa kia là người, và những đá chung quanh là đồ dùng và thú nuôi trong nhà.

Nguyên hai vợ chồng chán cảnh rộn rịp nơi nhân gian, bèn đem nhau lên núi ở. Ðến ở được bốn năm, sanh được đứa con bốn tuổi. Một hôm một người bạn cũ tu tiên đắc đạo tìm đến thăm hai vợ chồng. Chủ khách mừng rỡ. Vợ lo sửa soạn tiệc rượu đãi khách, chồng ngồi nghe bạn giảng pháp tu tiên.

Khách nói:

Muốn cầu tiên thì phải đốt trầm hương mà khấn. Hương trầm đưa lời cầu nguyện lên cung Tam Thanh. Chư tiên đón lấy mùi hương đưa qua mắt mũi thì biết ngay người cầu nguyện cùng ý nguyện của người cầu.

Chủ nhân hỏi:

- Trầm hương tìm ở đâu ra?

Khách đáp:

- Ở trong vùng núi non này, trong phạm vi nghìn dặm đều có. Nhưng muốn tìm trầm phải ngậm ngải mới giữ được thân.

Nói xong đưa ra một gói nhỏ và bảo:

- Gói ngải này tôi mất bao nhiêu năm mới luyện được. Tôi đến đây trước thăm cố nhân, sau vào thâm sơn tìm trầm để cầu Thiên Tiên truyền phép trường sanh bất lão.

Chủ nhân nghe nói, lòng ước ao được bái yết chư tiên. Và để bạn thêm vui, bèn bày bàn cờ ra đánh. Nhưng quân cờ vừa dàn xong thì trong nhà nghe tiếng gọi. Chủ nhân vội vào nhà trong. Khách ngồi ngắm bộ cờ: tất cả đều bằng ngà sanh, duy có một con tốt bằng ngọc bích. Khách giật mình tự nhủ:

- Bộ cờ này trong thế gian có thể có. Nhưng viên ngọc bích này thật là vật hi hữu nơi thế gian.

Ðoạn cầm lên ngắm nghía và khen thầm:

- Không có mảy may tì vết. Nếu đem dâng cho Lão Tổ thì tất được ban ân.

Liền giấu con cờ trong tay áo.

Vừa lúc ấy tiệc rượu bưng ra. Cuộc cờ tạm gác lại, chủ khách cùng nâng chén chung vui.

Khách vốn chay lạt lâu ngày, gặp rượu thịt thì hứng khẩu. Hết chung cạn đến chung đầy, và say lúc nào không biết, khách ngã xuống chiếu ngủ, tiếng ngáy như sấm. Chủ nhân ngồi nhìn khách chợt nhớ câu chuyện trường sanh. Thấy khách ngủ say, bèn thò tay vào bọc khách lấy gói ngải, rồi lẳng lặng ra đi...

Khách ngủ vùi đến hai ngày đêm mới tỉnh dậy. Rờ vào bọc không còn gói ngải. Nhìn khắp nơi lại không thấy chủ nhân ông. Hỏi, người vợ đáp rằng bỏ đi đã hai hôm. Khách thất kinh vội băng ngàn đi kiếm.

Khách nhảy từ đầu núi này sang đầu núi nọ, phóng tầm mắt tìm khắp bốn phương. Núi non trùng điệp, tuyệt nhiên không một bóng người! Lòng lại vừa giận vừa lo, bồi hồi hoảng hốt, khách bổng sẩy chân rơi xuống núi Tịnh Sơn vùng Sơn Hòa (Phú Yên), bỏ mạng.

Con tốt trong túi khách văng ra thành đá, và xương thịt khách biến thành những cây cổ thụ đứng che hòn đá Con Cờ.

Còn người chồng ra đi, ngậm ngải tìm trầm. Nhưng trầm đâu không thấy mà tháng ngày chỉ thấy rừng núi thâm u. Lòng muốn trở về, song không thấy đường lui mà chỉ thấy đường tới. Năm nầy sang năm khác, ngải nơi miệng lần lần tan hết, và lần lần thân mọc đầy cả lông. Rồi một hôm hóa thành con cọp xám, gầm lên mấy tiếng, quay đầu chạy về chốn cũ tìm vợ con.

Nhưng khi về đến nơi thì cảnh xưa đâu còn thấy nữa!

Vợ con ở nhà trông chồng cha mỗi ngày một vắng! Lệ thảm tuôn thành suối khe và thân nắng mưa hóa thành đá. Những vật dùng vật nuôi cảm tình chủ mẫu cũng hóa đá theo hai mẹ con.

Ðối cảnh thương tâm, hổ gầm thét vang cả rừng núi. Và để vơi bớt nỗi lòng, phá gãy hết những cây cổ thụ trên đầu núi. Ðoạn bỏ đi vào rừng sâu(2)

Những dòng khe dòng suối do “nước mắt đau thương” tạo thành là nguồn của một số sông ngòi trong tỉnh và các tỉnh lân cận. Trong đó có một dòng suối, gọi là Suối Tiên, nước trong xanh và không bao giờ cạn.

Nghe đồn nơi suối có đôi bạch nga bơi lội.

Truyền rằng đó là cặp ngỗng của người khách đem đến biếu hai vợ chồng người bạn. Vì đối với hai mẹ con chủ nhân, mối tình chưa thâm, nên hai con ngỗng không hóa đá để giữ niềm chung thủy. Nhưng vẫn cảm lòng thiết thạch của người tiết phụ, ngỗng đắm mình trong dòng lệ tương tư.

Truyền rằng hòn Mẫu Tử rất linh thiêng:

- Trong thời Kháng chiến chống Pháp, một tiểu đoàn Lê Dương đi hành quân, dùng hòn Mẫu Tử làm nơi tạm trú. Một tên lính tinh nghịch lấy mìn chôn dưới chân đá “Mẹ bồng con” mà đốt. Mìn nổ phá hủy cả một vùng cây đá mà “Mẹ bồng con” vẫn không chút hư hao. Nhưng tiếng nổ vừa im thì tên lính hộc máu chết.

Cũng trong tiểu đoàn ấy, một tốp lính khác dùng lựu đạn ném xuống dòng Suối Tiên để bắn cá. Cá chết nổi lên mặt nước dày đặc như lá thu rơi. Tốp lính vui mừng đua nhau lội bắt. Bắt bỏ đầy mấy túi vải. Nhưng đem về trại coi lại thì toàn là củi mục, đá sỏi và lá khô! Liền đó tốp lính nghe trong mình ngứa ngáy khó chịu và vài hôm sau toàn thân sinh đầy lác, thuốc chữa không lành. Viên chỉ huy lấy làm kỳ dị, đến tận nơi điều tra, thì từ lòng suối một cặp thiên nga bay vút lên từng không.

- Và gần đây, thời Ngô Ðình Diệm chấp chính, Trung sĩ Lung, phụ tá Ðại Ðội Trưởng Ðại Ðội Dân Vệ quận Khánh Dương, đem một trung đội đi hành quân trong vùng núi Mẫu Tử. Một tiểu đội do Tiểu Ðội Trưởng Y BLIC chỉ huy đi lạc vào núi. Ðêm đông gió lạnh, trời lại tối như mực, Tiểu đội không biết ngõ nào mà ra. Y BLIC ra lệnh dừng quân. Chợt một con hổ nhảy ra gầm lên một tiếng như sấm dậy. Y BLICH nhả một tràng đạn tiểu liên và đoán chắc thế nào cọp cũng bị hạ. Cả Tiểu đội, súng lên cò, chậm chậm bước tới. Cả một vùng trước mặt vụt bừng sáng như trăng lên, và một ông già đầu tóc bạc phơ, râu dài quá rốn, xuất hiện, quắc thước uy nghiêm. Mọi người đều hãi hồn, tay muốn rơi súng! Ai nấy đứng sững như trời trồng! Lão trượng không nói không rằng, lấy tay chỉ đường, rồi cùng ánh hào quang biến mất...

Vì Hòn Mẫu Tử linh thiêng thế ấy nên người địa phương ít khi dám lên thấu đầu non.

Hòn mẫu tử ở cách quận lỵ Khánh Dương chừng 13 cây số về hướng Ðông. Ði đường rừng thì mất nhiều thì giờ. Nhưng đi ô tô theo con đường Liên Tỉnh số 9 thì chỉ mất độ nửa giờ, rồi đi bộ chừng 5 cây số đường rừng nữa là đến chân núi. Từ chân núi lên đến nơi “Mẹ bồng con”, đi cho giỏi cũng mất đến nửa ngày. Bởi vậy khách đến Khánh Dương ít ai chịu khó đến xem “Mẹ bồng con” cho tận mắt. Mà đứng nơi quận lỵ nhìn sang, thì ít khi ngó thấy, nhất là mùa mưa, vì núi thường bị mây che.

Cho nên tất cả những gì ở trên hòn Mẫu Tử và chung quanh hòn Mẫu Tử đều do chỗ “bách văn” mà ra. Nhưng hòn Mẫu Tử vẫn là cảnh lạ trong đời như ngọn Khuông Lư của Thánh Thán. Và người chưa được xem tận mặt vẫn thích núi Mẹ Bòng Con của Khánh Dương.

Khánh Dương thuộc về Cao Nguyên. Cho nên núi mọc trên Khánh Dương dù thấp mấy, cao độ vẫn trên những ngọn núi trung bình ở bình nguyên, vì chiều cao tính từ mặt biển. Ở Khánh Dương ngoài hòn Mẫu Tử, còn nhiều ngọn cao trên nghìn thước như:

- Chử Ba Giam (1.720 thước)

- Chử Ninh (1.034 thước)

- Chử Bình (1.021 thước)

- Chử H’Mú (1.752 thước)

- Chử M’Ta (1.057 thước)

- Chử Prong (1.100 thước)

Nhưng tất cả đều không nổi danh, trừ hòn Chử M’Ta.

 

CHỬ M’TA (1.057 thước)

Chử đọc là Cử. Tiếng Thượng nghĩa là Núi mà cũng là họ của một bộ lạc ở vùng Cao Nguyên. Còn M’Ta đọc là Mơ Ta, là Con mắt và tên một vị Thần có đôi mắt sáng như mặt trời mặt trăng.

Núi Chử M’Ta nằm phía Ðông nam quận lỵ Khánh Dương, chạy từ đèo M’Drac đến Trại Chăn Nuôi của Chánh phủ.

Cao độ của núi tuy trên nghìn thước, nhưng đứng nơi quận lỵ mà nhìn thì không thấy cao. Khí thế cũng không hùng hiểm. Sông trông có vẻ “lầm lì” và “dữ” như người Thượng Sơ.

Trên núi có nhiều cây to, nhiều thú dữ. Khách săn bắn cho biết rằng thỉnh thoảng có người gặp được trầm hương, trong thấy bạch tượng và chim đại bàng hình thù giống chim ưng song lớn gạp ba gấp bốn, liệu sức có thể tha được cừu con bò con.

Núi lại có nhiều đá lớn, trong đó có một hòn trông giống đầu ông Khổng Lồ với đôi mắ mở trao tráo. Người Thượng gọi là “Ðá Mắt Thần”.

Truyền rằng: chức Ðầu Mục của bộ lạc ở núi nầy nằm trong tay họ Chử đã nhiều đời. Ðến đời Chử Madrà thì trao sang họ khác.

Họ Chử vốn có sức mạnh hơn người, ăn ở lại cũng tốt hơn người. Cho nên đời nào cũng được toàn bộ lạc quý trọng. Cha Chử Madrà chết, để lại 10.000 con trâu, 5.000 con bò, 5.000 con dê và 100 con voi. Người trong bộ lạc bầu Chử Madrà lên thay cha lãnh đạo. Madrà nhượng lại cho người khác để rảnh thì giờ lo việc báo hiếu cho cha.

Madrà bán một số voi, mua gỗ quý đóng quan tài liệm thi thể cha và cất một ngôi nhà vuông nhọn nóc để quàn linh cửu. Mỗi ngày hạ 12 con vật, nào trâu nào bò nào dê, để cúng cha và đãi bộ lạc. Còn bản thân thì ngày đêm nằm bên cạnh linh cửu mà than khóc. Ròng rã mấy mùa rẩy, ngày nào cũng hạ súc vật, ngày nào cũng khóc than. Thân thể của Madrà cũng như gia sản của Madrà mỗi ngày mỗi hao mòn. Cuốn cùng cũng nhuốm bệnh mù đôi mắt, thuốc thang không chữa khỏi. Chẳng bao lâu qua đời, để lại một người vợ góa và một đứa con côi năm tuổi.

Ðứa bé là một em trai kháu khỉnh. Người mẹ lo làm lụng nuôi con.

Một hôm đứa bé theo mẹ đi làm rẫy. Thình lình một con đại bàng, cánh rộng như hai đám mây, đáp xuống tha đứa bé lên núi. Ðứa bé hết hồn nằm bất tỉnh.

Ðại bàng toan xé thịt đứa bé thì một con bạch tượng hiện đến, thét một tiếng dậy cả rừng núi. Ðại bàng thất kinh thả đứa bé, cất cánh bay lên không trung. Ðứa bé tỉnh dậy. Bạch tượng hiện nguyên hình là một lão trượng, râu tóc bạc phơ, đến vỗ về đứa bé:

- Ta là ông nội con đây. Thần A Die vâng lệnh Trời trao trả cặp mắt của cha con lại cho ông và sai ông xuống cứu con, đồng thời ban cho con cặp thần nhãn là cặp mắt của cha con đã được thần luyện phép. Ðó là do lòng chí hiếu của cha con cảm thấu lòng Trời, nên con được hưởng dư phước.

Nói đoạn đưa tay móc cặp mắt của đứa bé và thay cặp mắt thần nhãn vào. Rồi tiếp.

Cha con mãn lo việc báo hiếu mà quên đặt tên cho con. Nay ông đặt tên cho con là Chử M’Ta (Cử Mata). Ðôi mắt của con, ông sẽ đem về dâng thần A Die luyện phép để gắn vào cha con.

Cử M’Ta tuy còn thơ ấu nhưng đã có trí khôn hơn tất cả mọi trẻ em đồng lứa. Nghe ông nói và được ông thay mắt, mừng rỡ liền làm lễ tạ ơn theo phong tục người Thượng. Lễ xong thì không trông thấy bóng ông nội. Ðưa mắt nhìn quanh thì thấy ánh sáng thoang thoáng trên cây đá, ánh sáng phát từ đôi mắt thần. Liền đó nào voi nào hùm, nào nai nào vượn... kéo đến phủ phục chung quanh. Cử M’Ta biết ngay rằng nhờ thần nhãn của ông nội vừa trao mà mình được làm chúa cả mọi vật trên rừng núi. Bèn ra lệnh cho hùm beo không được sát hại dân lành, voi nai không được phá hoại lúa bắp, vượn khỉ mỗi ngày thay phiên nhau đem trái cây nước suối đến dâng. Ðoạn cho các thú trở về rừng sâu, chỉ giữ một con voi già để đỡ chân và làm bạn.

Sau khi các thú giải tán hết, Chử M’Ta cỡi voi xuống núi. Mẹ con gặp gỡ mừng quá đỗi mừng. Và cả bộ lạc nghe tin kéo nhau đến hỏi thăm sức khỏe. Trông thấy thần thái của Chử M’Ta sáng rõ và nghe chàng kể chuyện lại, ai nấy cũng tỏ lòng hâm mộcung kính như một vị thần.

Thấy vậy, viên đầu mục sợ bộ lạc bỏ mình theo Chử M’Ta bèn tìm cách hãm hại.

M’Ta biết được liền đem mẹ lên ẩn trên non cao.

Sống cùng sơn thú, Chử M’Ta vẫn không quên nòi giống nơi nhân gian. Những khi dưới buôn có bệnh tả, bệnh dịch hạch, hai mẹ con liền vào rừng hái thuốc đem xuống chữa. Lại thêm từ khi chàng làm chúa sơn lâm, thì hổ hoạn dứt, rẫy bái không bị hư hao. Cho nên các bộ lạc trong vùng hết lòng ngưỡng đức.

Cảnh thái bình kéo dài được trên vài mươi mùa rẫy, thì thình lình mưa gió nổi dậy tứ phương. Mưa mỗi lúc một to, gió mỗi lúc mỗi lớn. Không mấy chốc nhà cửa sập hết, cây cối gãy hết, và nước dâng lên đến nửa núi! Nhân dân lớp chết đuối, lớp ngoắc ngoải trôi. Thú vật trên non, tuy nhờ hang hóc che chở, nhưng mười phần cũn chết quá năm. Duy dãy núi Chử M’Ta ở, nhờ thần nhân hộ trì, không có một gốc cây ngã, một con cầm con thú nào chết. Song đứng trước cảnh thương tâm, Chử M’Ta không thể ngồi yên mà ngó. Bèn đốt hương cầu thần A Die xuống phước cứu dân. Thần A Die hiện vào chiêm bao, phán:

- Hỡi con dòng hiếu thảo! Ta cảm lòng nhân đức của nhà ngươi. Song mệnh trời khó thay. Nhà ngươi nên thận trọng kẻo bị trời phạt.

Mặc dù đã có lệnh ngăn cấm, Chử M’Ta không thể để đồng bào bị sóng gió phũ phàng. Chàng ra lệnh cho bầy voi xuống vớt. Hàng nghìn thớt voi toan thi hành mệnh lệnh, thì một tiếng sét nổ vang trời. Bầy voi thất kinh chạy tản vào núi. Ðồng thời người mẹ ngã ra chết cứng, và Chử M’Ta lăn nhào hóa thành hòn đá tròn trịa với đôi mắt mở to.

Ðó là Ðá Mắt Thàn hiện còn trên núi.

Từ đó núi mang tên Chử M’Ta, tức là Núi Mắt Thần hay là Hòn Mắt Thần của họ Chử.

Ðá rất linh.

Những khi có thời khí hoặc thiên tai hạn hán... người địa phương hướng về núi M’Ta mà cầu đảo. Thường được linh ứng, nên nhân dân rất tin thờ, không ai dám xâm phạm.

Núi Chử M’Ta nằm phía Nam đường Quốc Lộ 21, cách quận lỵ Khánh Dương chừng ba bốn cây số. Nằm về phía Bắc Quốc lộ và cách quận lỵ cũng chừng ba bốn cây số còn có Chử Kroa cũng rất có danh trong quận.

 

CHỬ KROA (570 thước)

Người Việt đọc là Cử Cờ Rua. Núi thấp hơn Chử M’Ta, trông không được hoành tráng song cây cối sầm uất, phong cảnh thâm u. Trên núi có một tảng đá cao lớn phi thường nằm giữa đám cổ thụ sống hàng nghìn tuổi. Chung quanh đá chất chập chồng thành vồng thành đống, và trổ hang trổ hóc, nhiều nơi chứa được cả voi.

Hòn đá khổng lồ tên là KLÉ-LAK

Ðó là hòn đá Thần. Người Thượng coi như thần linh.

Truyền rằng:

Xưa kia nơi đá thần Klé-Lak (Cờ Lê Lắc) là vương cung của vị chúa tể núi Chử Kroa (Cử Cờ Rua): một con mãnh hổ thân lớn như con bò mộng, mắt sáng như hai cây đuốc, lông xám tro. Tục gọi là Cọp Nhang, vị Chúa Rừng (Nhang là tiếng Thượng, tên một vị thần tối cao của người Rhadé (Cọp Nhang là Cọp Thần).

Cọp Nhang vốn dòng họ Y.

Cha là Tù Trưởng bộ lạc núi Chử Kroa tên là Y Nang, sanh được hai con trai. Con cả là Y D’Ric. Con thứ là Y D’Rang.

Y D’Ric dưới con mắt thế gian thì là con của Y Nang. Nhưng sự thật là con của Ma Lai, một vị hung thần, mình người, đầu hổ, tay chân vượn. Vợ Y Nang chiêm bao cùng thần hoan lạc mà thụ thai. Vì vậy tướng mạo của Y Di’Ric rất hung tợn, lại có sức mạnh địch muôn người và có tài bắn ná trăm phát trăm trúng. Y D’Rang không bao giờ thi tài đua sức với một ai, và không bao giờ nói nặng lời với cả đứa bé ngỗ nghịch. Ðối với anh, chàng luôn luôn tỏ thái độ cung kính nhường nhịn, mặc dù anh thường có những hành vi không lành, những cử chỉ không đẹp đối với người trong bộ lạc cũng như với chàng.

Y Nang, tuổi già sức yếu, muốn nhường chức Tù Trưởng cho Y D’Rang, nhưng lại sợ con trưởng tranh giành, sanh chuyện rắc rối cho gia đình và bộ lạc. Ðể cho toàn thể bộ lạc chọn lấy người lãnh đạo theo ý muốn phần đông, Y Nang bèn vật trâu mổ dê... mở đại hội.

Ðương lúc tiếng trống tiếng cồng vang dội, thịt khui rượu cần thích khoái, thì trên núi cao bò xuống một con mãng xà to lớn phi thường. Thân mình ôm đến hai người lớn, dài trên mười trượng, vảy rộng như bàn tay sè và ánh sáng như bạc, và đến bảy chiếc đầu với bảy lỗ miệng đỏ như bảy chậu máu huyết cắm bảy lưỡi độc nhọn hoắt và rung rinh. Ai nấy đều hết hồn, rùng mình bỏ chạy. Riêng ba cha con Y Nang vẫn ngồi yên, đứa mắt nhìn trừng trừng con quái vật. Con bạch mãng xà bò đến chỗ để thịt rượu. Bảy chiếc đầu luân phiên nhau mổ thịt mà nuốt. Bụng no thò bảy đầu vào vò rượu mà nút. No say rồi, bò đến một khoảnh đất rộng nằm khoanh tròn, bảy chiếc đầu nghển lên nhìn ba cha con Y Nang một cách thân thiện. Y Nang đoán biết rằng thần xà đến để giúp đồng bào mình trong việc lựa chọn lãnh tụ, bèn gọi tất cả mọi người trở lại và truyền:

- Ðây là điềm tốt. Ðây là ý trời. Trong bộ lạc, bất kỳ trẻ già, hễ ai chiến thắng được bạch mãng xà thì được thay ta làm Tù Trưởng.

Y Nang vừa dứt lời thì rắn vùng dậy, thét lên một tiếng dài lanh lảnh như tiếng kim khí kéo lên nhau. Trừ ba cha con Y Nang, ai nầy đều run lập cập. Không ai dám xông ra.

Y D’Ric liền rút giáo, chuyển thần lực nhảy đến giao chiến cùng mãng xà. Tay giáo vừa lanh vừa mạnh. Bảy chiếc đầu của mãng xà vừa đỡ vừa đánh vùn vụt như bảo táp sóng tung. Mũi giáo chạm vào thân mãng xà tiếng kêu rảng rảng, và những cái táp của mãng xà nghe đốp đốp, nếu chạm nhằm thì đứt nghiến cả thịt xương. Y D’Ric mạnh nhưng không dẻo dai bằng mãng xà, nên được nửa buổi thì lần lần đuối sức, bị đuôi mãng xà quật ngã suýt vỡ đầu! Y D’Ric không đứng dậy nổi. Mãng xà lướt tới toan cắn thì một mũi tên bắn trúng giữa ngực. Ðó là mũi tên của Y D’Rang bắn để cứu anh. Một tiếng keng như tiếng kiểng vang dội. Mũi tên của Y D’Rang rơi xuống đất tà đầu, và con mãng xà bị đẩy trở lui lại, lõ bảy cặp mắt chói ngời nhìn Y D’Rang.

Biết rằng vảy mãng xà quá dày, giáo tên không thể đâm thủng, Y D’Rang bèn tự nhủ:

- Phải bắn vào miệng với tên sống tẩm thuốc.

Chàng liền nhử cho mãng xà hả miệng lướt tới. Chàng nhảy lui mấy bước, rồi bắn liên tiếp bảy phát vào bảy lỗ miệng mãng xà. Bị thương đau đớn, mãng xà không dám lướt tới nữa. Thuốc độc ngấm mạnh vào mình, mãng xà lăn lộn làm lở đất gãy cây, bụi mù trời gió chuyển núi. Sức lăn lộn mỗi lúc mỗi yếu dần. Rồi dãy dụa mấy cái thật mạnh, thân mãng xà cứng đờ, và nơi bảy lỗ miệng máu đen phun ra thành bảy vòi mực, tanh hôi nặc nồng!

Ai nấy đều reo mừng. Tiếng chiêng tiếng trống nổi dậy. Và theo lời hứa của Y Nang, tất cả người trong bộ lạc đều hoan hỷ bầu Y D’Rang lên ghế Tù Trưởng thay cha.

Y D’Ric vừa xấu hổ vừa tức giận, bỏ làng chạy vào rừng sâu. Hung thần Ma Lai liền hiện xuống, biến Y D’Ric thành một con cọp xám và phong làm chúa tể vùng núi Chử Kroa. Y D’Ric đến ở tại vùng đá Klé LaK. Tất cả sơn thú lớn nhỏ đều phải đến hầu và cung phụng miếng ăn miếng uống. Ðó là Cọp Nhang vậy.

Tuy đã trở thành chúa tể sơn lâm, Cọp Nhang vẫn không quên cái nhục của thân trước. Ðể rửa hận, bèn truyền cọp, beo, voi, gấu... theo mình xuống buôn của Y D’Rang quấy nhiễu. May nhờ có tên sống lá tẩm thuốc độc và tài thiện xạ của Tù Trưởng Y D’Rang mà bầy ác thú phải rút lui. Nhưng thất bại chuyến nầy, chúng lại phản công chuyến khác. Nhân dân không yên ổn làm ăn.

Ðể cứu vãn tình thế Y D’Rang một mặt lo tích trữ vũ khí và rèn luyện vũ nghệ cho đồng bào, một mặt lo sửa đổi lại kiểu nhà cửa cho thích hợp với hoàn cảnh.

Tên sống lá tẩm thuốc trước kia chỉ một mình Y D’Rang biết chế tạo và biết sử dụng. Ðó là một môn vũ khí rất nguy hiểm. Sợ đồng bào lạm dụng nên chàng không dám truyền. Nhưng đứng trước nạn thú dữ, không dùng đến không thể cứu nguy được nguy, chàng đành phải đem ra phổ biến với điều kiện đồng bào phải thề cùng Thần Linh chỉ được dùng để tự vệ.

Còn về nhà cửa thì từ xưa nhà người Thượng cát theo hình chiếc nón lá, vào ra chỉ một cửa. Nếu bị ác thú tấn công xâm nhập, người không có ngõ rút lui. Y D’Rang mới sáng kiến ra kiểu nhà sàn cao cẳng vừa tiện cho việc phòng thủ vừa tránh được tháp khí chốn sơn lâm.

Trước cảnh phòng vệ chu đáo, Cọp Nhang đành chịu thua. Và từ ngày Cọp Nhang tới ở nơi Klé Lak, nhân dân trong vùng không ai dám qua lại. Thành ra trên núi dưới buôn, bên nào ở yên bên nấy.

Cọp Nhang sống một cách “đế vương”. Các sơn thú luân phiên nhau đến hầu hạ. Từ miếng ăn thức uống đến chỗ nghỉ chỗ ngơi của vị chúa tể sơn lâm đều được “bá quan” chăm nom cẩn thận, không hề sơ suất nhất hào.

Nhưng trời bỗng trở lạnh, lạnh đến cực độ. Nước khe nước suối đều đọng thành giá. Những cầm thú nhỏ đều chết cóng. Bầy tôi không thể tìm ra mồi để dâng. Chúa rừng Cọp Nhang phải “ngự giá” đi tìm mồi lấy. Chúa tôi đi được một chặng đường thì thấy một bầy bạch tượng đang dãy dụa trong lòng suối nước đá. Bầy cọp beo theo “hầu ngự” phấp phới mừng thầm. Nhưng Cọp Nhang ra hiệu đứng yên, vì biết rằng bầy voi lâm nạn không phải “hạng dân dã tầm thường”. Ðó là bầy voi thần được Chúa Tể Sơn Lâm toàn quốc sai đi kiểm soát “đồng bào voi” trên dãy Trường Sơn. Cọp Nhang liền ra lệnh cho đám tùy tùng hết sức đào nước đá cứu bầy bạch tượng. Ðoạn rước về “vương cung”.

Một con voi bị lạnh lâu quá, kiệt sức, lăn đùng ra chết. Con voi bạc phước ấy là con của Voi Chúa Ðàn. Bầy voi thương xót, đứng xây tròn quanh tử thi, kêu rống thảm thiết. Ðoạn đào lỗ chôn cạnh hòn Klé Lak.

Trời càng ngày càng rét thêm. Cọp voi nhiều con chịu đói rét không nổi đã tắt thở. Chúa đàn bạch tượng bàn cùng Cọp Nhang làm lễ cầu đảo. Không biết lấy gì làm tế vật, hai vị chúa đành lấy thịt nơi đùi mình mà dâng. Lòng thành thấu đến thiên đình, Thượng Ðế liền sai thần Yang H’Ruê (Giang Hắt Ru Ê) xuống núi Chử Kroa làm phép cho gió ấm nước đá tan. Vạn vật hồi sinh. Bầy bạch tượng liền từ giả Cọp Nhang lên đường.

Qua năm sau, nhớ ngày thần Yang H’Ruê giáng trần cứu nạn, Cọp Nhang chuẩn bị làm lễ tri ân. Ðể buổi lễ được long trọng và để đủ đãi tất cả các sơn thú vùng Chử Kroa, Cọp Nhang ra lệnh cho cọp beo ở trên núi phải xuống buôn bắt gia súc.

Không chịu thua Y D’Rang huy động toàn dân trang bị cung tên gióa mác, kéo ùa nhau lên núi Chử Kroa... Cọp Nhang cùng sơn thú đương quây quần chung quanh hòn Klé Lak để dự lễ, thì bị nhân dân đánh úp thình lình. Không kịp “trở tay”, đoàn sơn thú thất kinh, rối loạn, lớp bị giết, lớp bị đồng loại giày xéo, thây chất ngổn ngang. Cọp Nhang cũng bị tên thuốc độc mà chết.

Trong khi sơn thú đương bị tàn sát thì thình lình bầy bạch tượng đến cứu nguy. Ðó là bầy bạch tượng năm trước đi “công cán” xong trở về, ghé thăm mộ voi con, tình cờ gặp lúc ân nhân ngộ nạn. Bầy bạch tượng thét lên một tiếng long trời lở đất. Nhân dân thất kinh bỏ chạy trở lui. Một số dã thú nhờ vậy mà sống sót. Nhưng khiếp đảm vì trận tấn công bất ngờ, chúng không dám buôn quấy nhiễu nữa.

Còn hòn đá Klé LaK, sau khi Cọp Nhang chết, khí thiêng nhập vào trở thành thần linh. Nhân dân địa phương không dám xâm phạm.

Và tại núi Chử Kroa, thỉnh thoảng người địa phương trông thấy bóng bạch tượng. Truyền rằng đó là sứ giả của chúa đàn Bạch Tượng sai về viếng mộ con.

Một ông bạn thợ săn kể lại rằng:

- Lúc tôi làm việc ở đồn M’Drack thời Pháp thuộc, một bận đi bắn ở Chử Kroa trông thấy một bầy voi lớn có nhỏ có. Chúng đứng quanh một tảng đá lớn, đầu chấu vào nhau và cúi gục xuống đất, miệng buông ra những tiếng “bầm bầm, bun bun” như tiếng trống chầu, tiếng chiêng đồng gióng đôi lúc tế thần. Tôi không hiểu chúng làm gì, đứng xem hồi lâu rồi lặng lẽ xuống núi.

Những câu chuyện nghe hoang đường nhưng lý thú. Chính những chuyện hoang đường ấy đã làm cho núi Chử Kroa nổi danh, và quyến rũ khách du quan hơn là những ngọn núi cao chỉ có đại bàng và loài bò sát tới được đỉnh.

Quận Khánh Dương là nơi ma thiêng nước độc. Thời nay cũng như thời xưa, những công chức nào đổi đến phục vụ thì đều coi như “bạc phước”. Có ngờ đâu trong nơi cùng cư lại có những câu chuyện ly kỳ làm gia vị cho những ngọn núi tráng tú.

Chẳng những thế mà thôi, Khánh Dương còn là nơi sản xuất phát sơn mạch nhiều dãy núi từ Khánh Hòa, và nối liền núi Khánh Hòa với vùng cao nguyên.

 

C

NÚI KHÁNH HÒA

Ngoài những ngọn núi ở Khánh Dương và ở dãy Tam Phong, còn nhiều ngọn cao trên 1.000 thước.

Kể từ Bắc vào Nam

Vạn ninh có:

- Hòn Chảo (1.564 thước)

- Hòn Chát (1.519 thước)

- Hòn Ðại Ða Ða (1.709 thước)

Ninh Hòa có:

- Hòn Bà (1.361 thước)

- Hòn Long (1.339 thước)

- Hòn Giong hay Dung (1.290 thước)

Vĩnh Xương không có ngọn núi nào cao đến 1.000 thước.

Diên Khánh, núi cao hầu hết nằm ngoài ranh giới, dính liền với núi vùng Cao Nguyên và đều mang tên Thượng:

- Chử Grên (1.159 thước)

- Chử Tông (1.717 thước)

- Chử Toung (1.099 thước)

- Chử Ka Doung (1.783 thước)

- Chử Ron Giang (1.488 thước)

- Chử Bon Gior (1.479 thước)

- Chử Het Tiaha (1.466 thước)

- Chử Kanda (1.281 thước)

- Chử Luôn (1.553 thước)

- Hòn Gia Lo (1812 thước)

Những hòn núi cao ở Cam Lâm cũng dính liền với núi vùng Cao Nguyên và cũng mang tên thượng:

- Se Gai (1.128 thước)

- Ba Koum (1.043 thước)

- Ta Lô (1.304 thước)

- Ma Rai (2.356 thước)(3)

Những ngọn núi này tuy cao lớn, nhưng trông không dùng dũng, không có dáng chọc trời khuấy mây. Nhìn kỹ thấy đượm vẻ hiền hòa an lạc.

Phần nhiều không nổi danh:

Trong các sách Dư Ðịa Chí của một người xưa, như Ðại Nam Nhất Thống Chí, Phương Ðình Dư Ðịa Chí... không thấy chép. Ngoài nhân gian cũng ít người biết. Nếu không nhờ những họa đồ của người Pháp ngày trước và người Mỹ ngày nay thì hầu hết người Việt Nam trở thành người ngoại quốc đối với đất nước thân yêu.

Trong số núi cao thượng dẫn, được thường nhắc nhở là Hòn Chảo ở Vạn Ninh và Hòn Bà ở Ninh Hòa. Nhưng được nhắc nhở không phải vì cao, mà tại có những điểm đặc biệt.

 

HÒN CHẢO

Nằm phía Tây Bắc Vạn Giả thuộc xã Vạn Hưng. Hình thù cao lớn. Chung quanh nhiều núi bao bọc, trước mặt núi thấp, sau lưng núi cao. Ðịa thế hiểm trở.

Ðỉnh núi lõm xuống thành lòng chảo. Do đó núi mệnh danh là Hòn Chảo. Người thường cho là cảnh trời sanh. Nhưng người tân học tin rằng đó là hòn hỏa diệm sơn đã nguội mà lòng chảo xưa kia là miệng hỏa sơn.

 

HÒN BÀ

Nằm phía Tây Nam quận lỵ Ninh Hòa, thuộc xã Ninh Hưng cách chừng mười cây số đường thẳng. Ðứng song song cùng Hòn Long, theo hướng Tây Bắc Ðông Nam.

Chung quanh có nhiều núi triều ủng.

Cây cối sàm uất. Có người cây gió nên sản xuất nhiều kỳ nam trầm hương.

Núi nầy được người đại phương coi là núi của Bà Thiên Y A Na, nên gọi là Hòn Bà. Trên núi có miếu thờ.

Những người đi điệu tức là đi tìm trầm, trước khi vào rừng, đều phải đem lễ vật đến miếu cầu khẩn. Người nào được Bà ban phước thì mới tìm ra trầm. Bằng không thì đi không cũng trở về không.

Ngoài Hòn Bà và Hòn Chảo ra, còn có một ngọn núi nữa tuy không nổi danh bằng, nhưng vẫn được nhắc nhở vì đã có người lên thấu đầu non. Ðó là Hòn Giao ở Diên Khánh.

 

HÒN GIAO

Núi nằm sát ranh giới Khánh Hòa và Tuyên Ðức, ở giữa đám quần sơn mây khói thâm u. đỉnh cao nhất vùng. Mưa nhiều, lạnh gắt. Những lúc nắng ráo, thì hễ mặt trời vừa lặn là bắt đầu có sương. Sương xuống mỗi lúc mỗi dày, trông như mưa phùn, như hoa cải. Mãi đến khi mặt trời mọc, mới tan dần.

Núi mọc toàn ngo. Ở dưới thấp thì cây tươi tốt như ngo Ðà Lạt. Nhưng lên cao thì không cây nào lên quá hai thước năm. Thần hình lại u nần khúc khủyu, cành gân guốc cong queo, lá lưa thưa và vàng vọt. Trông hầu những cây tùng trồng kiểng lâu năm.

Ðây là một hòn núi đá. Song đá bị rêu phủ lấp hết. Lớp rêu dày có nơi đến hàng thước. Mỗi khi rủi trượt chân té ngã thì êm ái như ngã trên đệm mousse có ressort.

Chim rừng thú rừng, cả muỗi nữa, đều không có. Nếu khí trời được ấm áp thì ban đêm có thể ngủ ngay trên nệm rêu giữa trời.

Vì đỉnh núi cao trên 2.000 thước, nên ban đêm trông lên phí Tuyên Ðức thì thấy ánh đèn điện thành phố Dalat, trông xuống Khánh Hòa thì thấy ánh đèn điện thành phố Nha Trang. Ánh sáng mờ mờ và thu hẹp lại một vùng băng cái nong. Nhưng ko phải đêm nào cũng trông thấy được. Muốn ngắm chơi cho thích thì phải đợi lúc không mưa và không sương. Những lúc nầy năm khi mười họa mới có. Cho nên được ngắm ánh đèn dưới thành phố là cái thú tuyệt thú của người vì phận sự phải ở trên Hòn Giao lâu ngày.

Phía Tây Hòn Giao về địa phận Tuyên Ðức có người Thượng Gia Rích ở. Phía Ðông về địa phận Khánh Hòa có người Thượng Gia Lách ở. Hai giống người này hiềm khích nhau tự nghìn xưa. Hễ người bên nầy sang bên kia, người bên kia sang bên nầy, thì thế nào cũng bị bắt giết để tế lễ. Nhưng gần mười năm nay người Gia Lách được các nhà truyền giáo Tin Lành khuyên nhủ, nên mối thù truyền kiếp đã được giải tỏa lần lần. Và người Gia Rích, gần đây đã đến phần đất người Gia Lách để tránh đói rét.

Chính nhờ hai giống người Thượng nầy mà người Trung Châu lên đến Hòn Giao vậy.

 

D

Còn những núi cao khác chỉ có một số thợ rừng và một số chiến sĩ rừng xanh mới rõ tình hìnhdanh hiệu.

Trái lại có nhiều ngọn núi cao dưới nghìn thước, lắm khi chỉ cao chừng một vài trăm thước, mà danh nổi chẳng những trong tỉnh mà còn bay tận phương xa.

Như ở Vạn Ninh có:

 

HÒN TU HOA (728 thước)

Núi nằm về phía Tây Tu Bông (Vạn Khánh). Xưa gọi là Tô Sơn hay Hoa Sơn. Sau đọc trại chữ TÔ thành chữ TU và ghép chữ Hoa và thành TU HOA.

Núi có tiếng là nhiều gió.

Nguyên tỉnh Khánh Hòa nhờ những dãy núi phía Tây và phía bắc vừa cao vừa liền che ngăn, nên không bị ảnh hưởng gió Lào và gió Bấc như Bình Ðịnh, Phú Yên. Riêng ở vùng Tu Bông, ở phía Tây và phía Tây Bắc có đôi nơi hạ thấp xuống thành thung lũng. Do đó gió Lào và gió Bấc lọt vào.

Gió Lào thổi về mùa hạ và thổi qua hòn Tu Hoa. Cho nên tục có câu “Gió Tu Hoa”.

Gió Bấc thổi về mùa thu mùa đông và thổi qua thung lũng phía Tây Bắc. Nơi đó gọi là Eo Gió.

Gió Lào cũng như gió Bấc đều thổi đến Tu Bông. Cho nên Tu Bông có tên là “Tụ Phong Xứ” nghĩa là xứ tụ gió. Gió thổi ào ào và thổi suốt ngày suốt tháng!

Cho nên ở Tu Bông, ngoài câu phương ngôn “Gió Tu Hoa”, và tiếng “Eo gió”, còn có câu hát rằng:

Gió đâu bằng gió Tu Bông,

Thương ai bằng

Thương cha, thương mẹ, thương chồng, thương con.

Người thục nữ Tu Bông có tấm lòng quý hóa như thế, nên khách nam nhi Phú Yên Bình Ðịnh thường tìm vào kết nghĩa trăm năm. Có nhiều người đã cùng Tu Bông nặng tình đôi lứa, nhưng còn ngại lòng mẹ cha, nên có lời than thở:

Bước chân lên Ðèo Cả

Trông vào Vạn Giả

Ngó lại Tu Bông...

Biết rằng cha mẹ đành không?

Anh chờ em đợi uổng công hai đàng...

Thật có thua gì thơ Quan Thư trong Kinh Thi Trung Quốc. Ðược thế có phải chăng nhờ ảnh hưởng gió Tu Hoa gió Eo Gió là những ngọn thuần phong sanh mỹ tục?

Hòn Tu Hoa có danh nhờ Gió.

Từ núi Tu Hoa vào Nam, đi quá Vạn Giã chừng bốn cây số tại thôn Xuân Tự xã Vạn Hưng thì có:

 

NÚI BỒ ÐAØ

Cũng gọi là Phổ Ðà. Chỉ cao 292 thước. Hình phảng phất giống con voi trở đầu ra Bắc. Sườn núi chỗ lồi, chỗ lõm, trồi sụt, thấp cao, lên xuống không dễ.

Bên cạnh về phía Ðông Bắc có ngọn núi nhỏ gọi là núi Phiên Lê tục danh là Dốc Thị.

Con đường Quốc Lộ số 1 trổ ngang qua núi nầy.

Bồ Ðà và Phiên Lê là hai chị em.

Núi tuy thấp nhưng hiểm trở, có thể dung binh. Ngày xưa nghĩa quân Cần Vương do anh hùng Trần Ðường chỉ huy đã đóng tại Bồ Ðà để giữ đèo Dốc Thị. Giặc Pháp không dám đến gần. Sau hai năm hao công sức, Pháp xin viện binh. Ðại binh Saigòn kéo ra. Tên Việt gian Trần Bá Lộc đem tiền của chức tước mua chuộc bọn mãi quốc cầu vinh. Biết được căn cứ quân sự của nghĩa binh, y viên kéo dồn quân đến bao vây công kích. Nghĩa binh chống cự anh dũng. Nhưng súng hỏa mai, giáo sào, gươm, ná không chống nổi cùng đại bác súng trường. Nên sau máy trận thư hùng, nghĩa binh bị đại bạianh hùng Trần Ðường phải hy sinh.

Bồ Ðà và Dốc Thị nổi tiếng nhờ chiến công oanh liệt của nghĩa binh Cần Vương tỉnh Khánh Hòa.

Chung quanh Bồ Ðà và Dốc Thị còn nhiều núi chung một sơn mạch. Thường được nhắc nhở: phía Bắc có Núi Chùa, phía Nam có Núi Quán.

Núi Chùa thấp và không có gì đặc sắc, ngoài một ít dấu thành lũy của Chiêm Thành. Có danh là nhờ ở gần đàng Quốc Lộ 1 ngày nay và đường Thiên Lý ngày xưa. Kẻ qua người lại mượn cái tiêu cái đích cho dễ nhớ, dễ nói năng.

Gọi là Núi Chùa vì xưa kia trên núi có chùa thờ Phật(4)

Ðược liệt vào hàng danh sơn là Núi Quán, tên chữ là:

 

NÚI MỸ NGỌC

Có tên nữa là Núi Dàn, cao 473 thước.

Phía Tây núi non trùng điệp. Phía Ðông và phía Nam, gò đống ngổn ngang chạy từ chân núi đến Hòa Huỳnh, liền nhau như những nấm mồ trong nghĩa địa, nấm to nấm nhỏ, nhiều nấm tròn, cũng có nấm hình dáng không đều đặn.

Ðể hình dung cảnh tượng, cổ nhân dùng bốn chữ “Thác lạc thùy châu”. Nghĩa là một chuỗi hạt châu rơi rụng lòng thòng. Và để ca tụng quanh cảnh ngoạn mục lúc đăng sơn, cổ nhân dùng tên Mỹ Ngọc tặng cho núi.

Người bình dân gọi là Núi Quán vì xưa kia có một thiền sư đến cất am tu trên núi, và để giúp đỡ những hành khách lỡ đường, che một cái quán dưới chân núi, cạnh đường vô ra.

Còn vì sao gọi núi Ðàn thì không ai biết rõ. Có người giải thích rằng vì trước núi gò đống dàn bày nghênh ngang ra vậy. Ðó chỉ là cưỡng giải mà thôi.

Những gò đống dưới chân núi bị đường Quốc Lộ số 1 chia làm hai nhóm.

Nhóm phía dưới hình dáng trông đều đặn hơn nhóm phía trên và liền chân nhau thành một hàng dài từ Bắc vào Nam dọc theo đường Quốc Lộ. Tất cả có chín nổng: tục gọi Chín Cụm. Khách văn chương gọi là Cửu Phong Liên Ðới và Cửu Linh Minh Châu.

Núi Mỹ Ngọc cũng nhu núi Phổ Ðà và các núi nằm dọc theo đường Thiên lý, trước kia sầm uất. Nhưng từ thời chiến tranh bùng nổ, cây cối bị đốn gần hết. Núi trông trơ trụi khô khan, giảm hứng thú đi nhiều lắm.

Dãy núi nằm phía Tây núi Mỹ Ngọc (cũng thuộc xã Vạn Hưng) là dãy:

 

NÚI ÐÁ ÐEN

Cao 611 thước. Sắc đá đen như cháy. Có nhiều chướng khí và thỉnh thoảng có mây đen từ trong đá bay ra.

Trên núi có dấu thành lũy của Chiêm Thành, tục gọi là Thành Hời. Trong phạm vi thành có miếu cổ do người Việt cất. Lâu đời đã hư nát. Dưới chân núi có một cái láng gọi là Láng Chu và một cánh đồng rộng, chung quanh núi bao bọc, gọi là đồng Xuân Sơn.

Vùng nầy xưa kia là bãi chiến trường. Oan khí tích tụ sanh ra quỷ quái. Truyền rằng những chiều âm u, những đêm trăng mờ gió lạnh, thường nghe tiếng khóc than, và thấy bóng ma thấp thoáng trong sương khói. Có người gặp ma cả ban ngày. Vì vậy không mấy ai dám đi qua núi một mình, nhất là lúc trời chạng vạng.

Phía Tây Nam núi Ðá Ðen và Núi Dàn, còn hòn:

 

HÒN VUNG

Thuộc xã Ninh An nơi ranh giới quận Ninh Hòa và Vạn Ninh.

Núi chỉ cao 326 thước và cách xa đường Quốc Lộ số 1. Thế mà từ Vạn Giã vào đến Ninh Hòa, vẫn trông thấy như chạy theo bên cạnh.

Núi chung quanh đều chạy theo hướng Bắc Nam hoặc Tây Ðông, và dáng dài dài loại hình thang hoặc hình đa giác dẹp...

Hòn Vung đứng thẳng và đỉnh nhọn chọt lên trời xanh. Nếu như lưng đen chỏm trắng thì giống hẳn chiếc nón lông chụp bạc các thầy Chánh Tổng ngày xưa.

Khi đặt tên,

Nếu gặp tay háo sắc thì nhất định núi mang tên là Nhũ Sơn.

Còn nếu gặp khách thích văn chương thì làm gì cũng gọi là núi Bút Sơn vậy.

Nhưng người Khánh Hòa ưa thực tế, nên gọi là Hòn Vung.

Phía ngoài có Hòn Chảo, phía trong có Hòn Vung. Trời đã khéo sanh, mà người cũng khéo đặt.

Rõ là thiên ý nhân tâm.

Ðỉnh Hòn Chảo và đỉnh Hòn Vung đối trĩ nhau, nên chính Bắc, bên chính Nam, và cách nhau mười cây số đường thẳng. Dường như có sự sắp đặt của Hóa công.

Hai núi nầy nếu ở Bình Ðịnh thì làm gì đồng bào ngoài đó cũng bảo là có bàn tay ông Khổng Lồ nhúng vào(5). Ở Khánh Hòa ông Khổng Lồ cũng có đến(6), song không nghe nói chuyện dời núi non. Cho nên có câu:

Khánh Hòa non nước trời sanh

Xưa sao nay vậy đượm tình nước non.

Bước vào địa phận Ninh Hòa, nhìn về hướng Ðông, xa xa thấy một vùng núi chạy ra biển. Ðó là:

 

NÚI PHƯỚC HÀ

Núi nằm phía Ðông quận lỵ, rộng hàng trăm dặm vuông, chạy ra biển thành một bán đảo xiên xiên về hướng Ðông Nam, bề ngang trên dưới mười cây số, bề dài trên vài chục cây số, ở trên địa phận ba xã Ninh Phú, Ninh Diêm, Ninh Phước.

Vịnh Vân Phong và vịnh Nha Phu vây quanh ba mặt.

Từ trên mây ngó xuống, hình núi giống hệt ngón tay cái củ gừng của bàn tay mặt úp sấp.

Ðó là một quần sơn đứng trên một căn đế. Có trên mười ngọn, cao nhất là Hòn Hèo (819 thước) ở giữa, rồi đến hòn Tiên Du ở phía Tây Nam (777 thước) và hòn Phủ Mái Nhà (725 thước) ở phía Tây Bắc. Còn các ngọn khác ở phía Ðông như Hòn Răng Cưa, Hòn Nhọn... thì cao dưới 500 thước.

Vì Hòn Hèo cao nhất nên người địa phương dùng làm đại biểu cho toàn dãy, nền thường gọi Phước Hà Sơn là Hòn Hèo.

Núi Phước Hà có nhiều mây, nhưng nhiều nhất và lớn nhất là mây Hòn Hèo.

Tại Hòn Hèo lại có thứ mây bông, tên chữ là hoa đằng, vừa to vừa thẳng. Ðồng bào địa phương chặt về làm vật dụng. Nhất là làm hèo. Do đó anh chị em bình dân mới gọi núi là Hòn Hèo và khách hàn mặc đặt cho một tên văn vẻ là Hoa Ðằng Sơn.

Tên Hoa Ðằng Sơn cũng thường thay thế cho Phước Hà Sơn vậy.

Vì Hòn Hèo có nhiều mây nên phương ngôn có câu: “Mây Hòn Hèo”.

Hình thế núi Phước Hà rất kỳ mà cũng rất hiểm.

Ðứng tại Phước Sơn, thuộc xã Ninh Ða, ngó xuống thì hình núi giống hệt mái nhà ngói rêu phong, dáng trông hiền lành nhưng nghiêm nghị. Ðứng ngoài Phú Thọ thuộc xã Ninh Diêm ngó vô, thì nơi lồi nơi lõm, hốc hỉu hô hê, hình dáng trông rất xấu xídữ tợn.

Ðứng tại Ninh Tịnh thuộc xã Ninh Phước trông ngược lên thì thế núi liền lạc hòa hưỡn, “cây chen đá lá chen hoa”, quang cảnh trông thanh u nhưng có phần kỳ bí.

Ðứng ở Lệ Cam thuộc xã Ninh Phú mà ngó thì phong cảnh thật là tú mỹ. Dọc theo bờ biển vịnh Nha Phu, đá ngổn ngang chồng chất. Hòn to lớn, trăm dạng nghìn hình. Ðây là Ðá Tượng theo trí tưởng tượng của người ngắm cảnh mà hóa thành voi thành ngựa, thành vật nọ vật kia. Rồi tới Ðá Vách dựng đứng như vách, cao trật ót và dài đến ba bốn cây số. Trên thì núi, dưới thì biển, muốn qua lại, người ta phải luồn vào “vách” mà đi.

Ðó là mặt ngoài. Trên núi vào trong núi hình thế rất kỳ dị và hiểm trở. Nghĩa binh Cần Vương đã nhờ thế núi mà cầm cự cùng đại binh Pháp hơn một năm trời.

Tại Hòn Tiên Du có một hang đá rộng lớn như một cái nhà và có thể chứa ba bốn trăm người thong thả. Hang đá ở trên lưng chừng núi. Chung quanh có cây rậm đá to. Cảnh trí rất thâm u tĩnh mịch. Xưa kia có một thiền sư đến ở tu, nên hang trở thành chùa và tục gọi là Chùa Hang. Chình nơi đây là một trong những mật khu quân sự của Nghĩa binh Cần Vương tỉnh Khánh Hòa thời kỳ Pháp đến xâm lược nước Việt Nam(7).

Gần Chùa Hang lại có một tảng đá cực kỳ to lớn. Những lúc trời thanh, đứng ở Ninh Hòa nhìn xuống, thấy rõ sắc dạng nổi bật lên trên màu núi xanh. Mặt đá bằng phẳng, hình chữ nhật, dài trên dưới bảy mươi thước tây, rộng trên dưới năm mươi thước. Ðá nằm lài lài theo triền núi, nên tục gọi là Ðá Trải.

Ðứng nơi Chùa Hang cũng như nơi Ðá Trải, ngó xuống chân núi, phía Nam, thì thấy thôn Tiên Du, thôn Lệ Cam, cửa nhà chen chúc trong bóng cây màu khói. Vịnh Nha Phu thường mang vỗ sóng vào chân núi Phước Hà ở mặt Bắc và những gành, những bãi ở mặt Nam. Bên kia vịnh, con đường hỏa xa, con đường Quốc Lộ 1, từ Ninh Hòa vào đến Lương Sơn, trông như hai con rắn bò song song qua những lùm cây chỗ thưa chỗ nhặt. Và vườn rộng, núi rừng giăng bát ngát ở phía Tây và dọc theo hai con đường xe hơi xư lửa... Ngó lên phía Ninh Hòa, xóm làng thành Phố nối liền nhau, khi ẩn khi hiện... Phong cảnh gần đời nhưng không tục.

Phước Hà liệt vào hàng danh sơn thật là xứng đáng vậy.

Ở phía Bắc núi Phước Hà, trên một doi đất chaïy xuống biển Vân Phong, đột khởi một cụm núi nhỏ, chỉ cao 155 thước, tục gọi là:

 

HÒN KHÓI

Dưới chân núi có đầm Ðông Hải. Chung quanh đầm, về phía Ðông, phía Tây, rải rác một ít gò đống.

Cả vùng đều mang tên núi: Vùng Hòn Khói.

Người Pháp gọi là Hone Cohé. Tên nầy do tiếng Hòn Khói đọc theo giọng Tây, nhưng có thuyết bảo rằng núi nầy tên chữ là Quế Sơn, tục gọi là Hòn Quế. Tây đọc trại là Hone Cohé. Thuyết nầy không được phổ biến.

Còn tên Hòn Khói do đâu mà ra?

Truyền rằng thời Nguyễn Tây Sơn và Nguyễn Gia Miêu tranh hùng, Phúc Ánh thường đóng quân ở đây. Trên núi có trại canh. Hễ khi nào có địch tới thì đốt khói làm hiệu. Do đó núi mệnh danh là Hòn Khói tên chữ là Yên Cang.

Năm Minh Mạng thứ 6 (1825), đổi tên Yên Cang làm Vân Phong, tức là Ðỉnh Mây(8)

Nhưng có người bảo:

- Vùng núi nầy là núi lửa đã nguội. Thỉnh thoảng động đất, núi bị rạn nứt, khói ở lòng đất theo kẻ hở bay ra. Khói mà cổ nhân trông thấy rồi dùng đặt tên cho núi, là khói của đất chớ không phải là người. Tên Hòn Khói nhất định là có từ lâu chớ không phải từ thời nhà Nguyễn Trung hưng.

Thuyết nầy có lẽ đúng hơn.

Nhưng việc đốt lửa báo hiệu lúc Nguyễn Ánh tranh hùng cùng nhà Tây Sơn vẫn là chuyện thật.

Năm Bính Tuất (1896), sau khi Diên Khánh thất thủ, anh hùng Trịnh Phong kéo nghĩa quân ra đóng Hòn Khói, vẫn đốt lửa trên núi để báo hiệu lúc thấy giặc Pháp ở biển kéo vào.

Những sự kiện lịch sử tô điểm cho núi non thêm ý vị.

Hòn Khói và Phước Hà nằm sát bên mé biển. Phía Ðông đường Quốc Lộ số 1. Phía Tây đường Ninh Hòa còn hai ngọn núi nữa thấp mà có danh, một nổi tiếng về cọp, một nổi tiếng về heo rừng.

Ðó là:

- Núi Phú Như.

- Núi Xích Thố.

 

NÚI PHÚ NHƯ

Tục danh gọi là núi Ổ Gà.

Núi nằm về phía Bắc quận lỵ cách chừng ba cây số, tại thôn Phú Nghĩa, phía Tây đèo Bánh Ít tức đèo Hà Thanh, giữa đường Quốc Lộ số 1 ở phía Ðông và đường Hỏa xa ở phía Tây. Phía Nam núi lại có con đường liên xã số 10 chạy từ đường Quốc Lội lên đường hỏa xa.

Núi không cao nhưng rậm rạp, nên cọp rất nhiều.

Khánh Hòa nổi tiếng về cọp. Tục có câu “Cọp Khánh Hòa, ma Bình Thuận”, vì núi nào hễ có rừng rậm là có cọp. Cọp ở Ổ Gà lại nhiều hơn các vùng sơn lâm trong tỉnh. Truyền rằng cọp kéo ra từng đoàn như đoàn bò. Cho nên phương ngôn có câu “Cọp Ổ Gà”.

Cọp tuy nhiều, nhưng cọp Ổ Gà cũng như các nơi khác, rất nhát gan, hễ thấy người thì lo tránh. Cho nên người lịch lãm thường nói: “Hiền như cọp Khánh Hòa”.

Thời Pháp thuộc, đời Duy Tân (1907-1916), nhà chí sĩ Trần Cao Vân vào Khánh Hòa vận động cách mạng. Không có kết quả, than cùng một ông bạn:

- Nhân sĩ Khánh Hòa hiền lành quá!

Ông bạn cười đáp:

- Cọp còn thế huống chi người!

Lại có câu chuyện tiếu lâm rằng:

- Ở các nơi gần rừng núi, cọp thường ra chơi cùng các em mục đồng. Ðôi bên coi nhau như người trong tứ hải, có gì ngon đều chia nhau.

Một hôm em bé chơi nghịch lấy tay bóp dái cọp chúa đàn. Ðau điếng ruột, cọp thét lên một tiếng, bỏ chạy về núi một hơi. Cả bầy thất kinh, ùn ùn chạy theo hết. Từ ấy không còn dám làm thân cùng người nữa, và hễ thấy người thì nguýt một cái rồi tránh xa.

Cọp hiền là do thủy thổ. Cũng như người, cọp “dĩ hòa vi quý”. Bởi vậy, tuy xứ nhiều cọp, cổ nhân vẫn xem mặt đặt tên: Khánh Hòa.

Vì cọp hiền nên Khánh Hòa ít bị hổ hoạn. Năm khi mười họa, nếu có kẻ bị rủi ro thì tiếng đồn khắp tỉnh.

Như ở Vạn Ninh, ngày xưa có một ông tiều tục gọi là lão Hảo, bị cọp tại đèo Dốc Thị chụp tuột da đầu. Nếu sự việc xảy ra ở Phú Yên hay Bình Ðịnh, thì rồi là rồi, vì thường quá. Nhưng ở Khánh Hòa, cọp chụp người là chuyện hi hữu, nên địa phương mới có câu “Tuột da lão Hảo”, truyền cho đến ngày nay.

 

NÚI XÍCH THỔ

Là vùng núi đất đỏ ở phía Tây núi Ổ Gà.

Núi thấp nhưng rừng rậm và nhìêu cây to, nên có nhiều sơn thú.

Trong Ðại Nam Nhất Thống Chí chép rằng có cả tê giác. Nhưng không mấy trông thấy. Chỉ thấy nhiều nhất là heo rừng.

Heo rừng Ðất Ðỏ đã nhiều, thịt lai ngon hơn đâu cả. Cho nên nổi tiếng là “heo Ðất Ðỏ”.

Vì có nhiều sơn thú nên thời tiền chiến, Ðất Ðỏ là nơi lai vãng của những tay thợ săn. Và hễ có thịt heo rừng bán ra, mà nói là heo Ðất Ðỏ, thì mấy gánh mấy khiên cũng không sợ ế.

Ở quanh vùng Ðất Ðỏ có thứ đá son. Thời chữ Nho thịnh hành, học trò thường đến lượm về mài cho thầy chấm bài vở.

Nhưng văn không quý bằng chất. Cho nên son không nổi tiếng bằng heo rừng.

Ðó là những ngọn núi thấp mà nổi danh ở vùng ngoài, vùng thuộc về phủ Bình Khang ngày trước.

Ở vùng trong là vùng thuộc phủ Diên Khánh ngày xưa, tức quận Vĩnh Xương, quận Diên Khánh, quận Cam Lâm ngày nay, cũng có lắm hòn đỉnh thấp mà danh cao.

Ở Vĩnh Xương có:

 

NÚI CÙ LAO

Ðây là một vùng núi thấp gồm có năm hòn lớn nhỏ liền nhau, nhưng bị đường Quốc Lộ số 1 cắt làm hai phần Tây Ðông cách biệt.

Núi đã cao lại không có cây lớn. Nhưng nhờ có sông phía Nam, biển phía Ðông, cổ tháp Thiên Y A Na ở dãy phía trên, những lâu dài tân tạo của Công giáo và Tin Lành ở dãy phía dưới, cùng những nhà cửa của nhân dân chen chúc dưới chân núi, mà phong cảnh trở nên thanh lịch hữu tình.

Ðứng tại Nha Trang trông sang, những lúc trời quang mây tạnh, nhát là lúc mặt trời mới lên và lúc bóng chìêu đã ngã, thì chúng ta mới thấy rõ vẻ đẹp của núi. Không nhiều cây rậm lá, mà sắc núi trông lục lìa. Ðỉnh núi không có ngọn đâm lên trời xanh, mà chạy lô nhô như những lượn sóng, nhưng đường nét sắc bén như một tấm bìa các em cắt làm thủ công. Và những màu đỏ màu xám của gạch của ngói, những màu trắng màu đen của vôi của đá... tô điểm cho bức tranh màu lục đậm thêm duyên. Ngoài xa, những dãy núi cao, màu xanh nhạt làm bối cảnh và ngoài xa nữa là trời xanh. Càng nhìn càng thích.

Song núi Cù Lao quyến rũ khách du quan không phải vì phong cảnh, mà chính vì tháp Thiên Y A Na chứa đựng một sự tích ly kỳ và nhiều câu chuyện linh thiêng huyền bí(9).

Núi Cù Lao nằm trên Bắc ngạn sông Cù Giang tức là sông Nha Trang.

Bên Nam ngạn và đối trĩ cùng dãy Cù Lao có hòn Sinh Trung và hòn Trại Thủy.

 

NÚI SINH TRUNG

Là một hòn độc sơn toàn đá, đứng trên mé đầm Xương Huân, cạnh bến Hà Ra của con sông Cù, giữa thành phố Nha Trang.

Các thầy Ðịa gọi là “Bạch Tượng quyện hồ”.

Núi không cao cũng không lớn. Ðối với thành phố, núi chẳng khác nào một hòn non bộ đứng trong một vườn cảnh nhiều cỏ nhiều cây. Hình núi không có gì đặc biệt. Núi lại ít cây cối và không quái thạch kỳ nham.

Nhưng nếu lên đầu núi đứng trông thì phía Bắc, phía Ðông, nào sông nào đầm, nào cồn nào biển..., bóng cây in nước, bóng mây trôi dòng, lầu tháp ven bờ, tàu thuyền trên sóng. Nhìn về hướng Tây, hướng Nam, thì phố xá ngựa xe, đồng ruộng mây khói, muôn màu nghìn nét bát ngát mênh mông. Xa xa non xanh trập trùng như bức trường thành bao trùm lên ba mặt Tây Nam Bắc, còn mặt Ðông, sóng bạc làm thiên binh vạn mã để hộ vệ cho non. Vọng cảnh thật bao la, ngoạn mục.

Trên đầu núi có miếu thờ các vị công thần của nhà Nguyễn đã bỏ mình lúc Trung hưng. Miếu gọi là Tinh Trung sau đổi thành Sinh Trung. Tên núi mượn tên miếu mà kêu. Người địa phương cũng thường gọi là núi Hà Ra. Hà Ra là tên khu vực. Sách Nhất Thống Chí chép là A La.

Núi Sinh Trung và đầm Xương Huân vốn có tình “cốt nhục”.

Truyền rằng: Ban sơ không có đầm cũng không có núi. Khi nữ thần Poh Naga giáng thế, sấm trời nổi dậy báo cho vạn vật biết tin, thì một con Cù sanh từ lúc khai thiên lập địa, nằm ngủ quên trong lòng đất, giật mình vùng dậy: Những lớp đá phủ trên mai Cù bị hất tung lên thành núi, và nơi Cù nằm bị hũng xuống thành đầm. Cho nên đầm có tên là Cù Ðàm và núi có lên là Cù Lĩnh.

Ðầm nằm ôm chân núi, núi đứng soi bóng vào lòng đầm. Nước trang điểm cho non, non trang điểm cho nước. Tương y tương ỷ, ngày nắng cũng như ngày mưa.

Những đêm gió mát trăng trong, lên núi mà xem đầm thì cực kỳ thanh tú. Mặt đầm như tờ giấy băng cơ trắng láng, và vầng trăng như quả ấn ngân châu đóng lên trên nền mờ mờ do núi non cửa nhà cây cối phác họa. Trường Xuyên có câu:

Sóng lặng tâm cù non gởi bóng,

Thu lòng gương quế nước in châu.

Ðó là quan cảnh ngày trước. Ngày nay cảnh lâu đài khang trang, đền điện trăm màu sắc, tưng bừng rực rỡ, đã lấn át cảnh thiên nhiên. Trong chánh phủ ngoài nhân gian, không còn mấy ai để ý đến non nước, khiến Cù Ðàm Lĩnh đã bị những bàn tay đặt quyền lợi cá nhân lên trên hết, làm hư hại quá nhiều.

Muốn tìm lại phong thú của nghìn xưa, phải đợi khi lòng người biết yêu nước non trở lại.

 

NÚI TRẠI THỦY

Thường được gọi là Hòn Xưởng. Tên chính thức đã được “trước bạ” trong sách vở là Khố Sơn, tục danh là Hòn Kho.

Ðại Nam Nhất Thống Chí chép:

“Khố Sơn ở phía Ðông huyện Vĩnh Xương độ hai dặm. Phía Ðông Nam có nền cũ kho Phước Sơn nên đặt tên như thế. Phía Bắc gần sông Ngư Trường. Năm Ất Mão đầu lúc Trung Hưng (1795) đại binh đánh phá tướng Tây Sơn là Trần Quang Diệu ở Bảo Khố Sơn tức là chỗ nầy. Trên núi có đền Quan Công và miếu Ngũ Hành.

Lỵ sở Vĩnh Xương trước kia đóng tại Phú Vinh, nên sách nói “Khố Sơn nằm ở phía Ðông”. Và kho Phương Sơn là kho chứa lương thực từ thời chúa Nguyễn.

Nhà Tây Sơn chiến thắng chúa Nguyễn, lập xưởng đóng thuyền bè tại Hòn Kho. Từ ấy núi mang tên Hòn Xưởng.

Sau khi lấy lại được Diên Khánh, Nguyễn Phúc Ánh lập trại nơi Hòn Xưởng, gần bến Trường Cá (tức Phương Sài hiện tại) để thủy binh đóng giữ mặt biển. Người địa phương bèn gọi là hòn Trại Thủy.

Sang thời Pháp thuộc, tên Trại Thủy được ghi trên các bản đồ và trên giấy tờ của Chánh phủ, nên trở thành tên chánh thức và được thông dụng hơn tên Hòn Xưởng, Hòn Kho. Và hiện nay Trại Thủy vẫn là tên ghi nơi “căn cước” và trong “sơn thủy bộ”.

Trại Thủy là một hòn độc sơn nằm ở địa đầu thành phố Nha Trang, về hướng Tây.

Núi cao chừng ba mươi, ba mươi lăm thước, dài độ năm sáu trăm thước, chạy dọc theo đường Quốc Lộ 1, ở phía Bắc.

Hình giống như một con dơi nằm sẽ đôi cánh, đầu hướng về Tây Nam. Cổ nhân gọi là “Ngọc bức hàm hoàn” (Dơi ngọc ngậm vòng).

Trền phía sau toàn đá hoa cương và dốc ngược.

Triền phía trước hơi lài lài, cũng bằng đá hoa cương nhưng có lẫn đất điệp.

Trên núi không có cổ thụ, không có bàn thạch. Khí sắc không được tươi nhuận. Cảnh tượng trông có vẻ trơ trụi khô khan. Xưa kia chỉ có miếu thờ Quan Công và miếu Ngũ Hành cất nơi “đầu con dơi”, quy mô nhỏ hẹp. Thời tiền chiến (1943), Hòa Thượng Giác Phong lập nơi “cánh hữu con dơi” ngôi chùa Hải Ðức, đồ sộ trang nghiêm. Tiếp đến chùa Hải Ðức, một dãy tăng phòng và học viện cùng tịnh thất xây thêm sau ngày đình chiến. Gần đây hội Phật Giáo Khánh Hòa đúc Kim Thân Phật Tổ, bằng thạch cao, nơi “lưng dơi”. Tượng ngồi trên tòa sen, ngó vào Nam, trông vừa bi vừa dũng. Dưới chân núi, nới góc tiếp giáp “cổ dơi” và “cánh tả” hội Phật Giáo cất ngôi chùa Long Sơn tục gọi là Chùa Hội một thời cùng chùa Hải Ðức và hai dãy trường Tiểu Học và Trung Học Bồ Ðề trong khoảng gần đây. Chùa và trường nằm ngay dưới chân Kim Thân Phật Tổ. Và, một con đường chạy quanh co theo triền núi nối liền Chùa Hội cùng chùa Hải Ðức, một bực cấp ở phía sau Chùa Hội và một con đường thứ hai vừa xây đắp để cho khách thập phương lên chiêm ngưỡng Kim Thân đức Từ Tôn. Cây cối quanh chùa quanh tượng, mỗi ngày mỗi trồng thêm. Hiện nay đã có bóng xanh mát.

Nhờ tay người điểm trang, mà hòn Trại Thủy trở nên xinh lịch.

Những thú đăng lâm của du khách không phải ở nơi chùa nơi núi, mà chính ở nơi vọng cảnh bốn chung quanh.

Nhìn ra phía sau núi: Ngoài con sông Cù như tấm lụa bạch, phân dòng uốn khúc, chảy xuống biển Nha Trang lai láng màu thủy ngân, ngoài dãy núi Cù Lao chạy dọc theo bờ sông mé biển, với tháp với lầu, với cây xanh đá xám, soi hình in bóng trên mặt sóng rung rinh... Ngoài những cảnh ấy, những cảnh đã thấy khi đứng trên núi Sinh Trung, du khách còn được thưởngthức squanh cảnh những vườn dừa nối liền nhau không dứt của các làng Lư Cấm, Ngọc Hội, Vĩnh Hội, Vĩnh Ðiềm... nằm dưới chân non và trải một màu xanh óng ánh như mặt biển xuân buổi sớm mai lặng gió...

Nhìn ra mặt trước núi: Nào vườn rau tư màu xanh, đồng lúa khi trải vàng khi giăng lục; nào xóm làng ẩn hiện nơi bóng cây quần trái, mai chiều điểm nhạt đôi cánh cò trắng quẩn quanh... Và thành phố Nha Trang trông suốt từ đầu đến cuối; Cửa nhà bát úp, đường sá màn nhện giăng... ban ngày ngựa xe, ban đêm ánh đèn điện, tưng bừng rộn rịp... nhưng bụi đời không làm bợn bầu không khí thanh tịnh trên đầu non.

Thấy Trại Thủy đứng giữa đất bằng, nhiều người tưởng là một hòn núi độc lập. Nhưng theo các nhà địa lý học thì núi thuộc hệ thống vùng núi Cao Nguyên. Và các nhà phong thủy tục gọi Thầy Ðịa, cho biết rằng đó là Trần Thủy Khẩu của dãy núi phía Tây Diên Khánh. Long mạch phát từ Hòn Thị(10), chạy ngầm dưới đất đến gần cửa sông Cù thì đột khởi làm cột trụ giữ anh khí cho cuộc đất Diên Khánh Vĩnh Xương. Và thành Diên Khánh lấy Hòn Thị ở phía Tây làm hữu bật, lấy hòn Trại Thủy ở phía Ðông làm tả phù. Vì vậy, về mặt phong thủy, hòn Trại Thủy là một trong những hòn núi quan trọng tỉnh Khánh Hòa.

Và trông thấy Trại Thủy có vẻ hiền lành, mấy ai ngờ rằng kia đã xảy ra nhiều cuộc huyết chiến ngay dưới chân núi. Ðó là những trận đánh ác liệt giữa nhà Nguyễn và nhà Tây Sơn năm Quý Sửu (1793) tại bến Trường Cá(11). Và năm Ất Dậu (1885) nghĩa quân Cần Vương đã dùng nơi đây làm căn cứ chống Pháp(12). Những sự kiện lịch sử ấy vẫn chưa mờ nơi bia miệng nghìn thu.

Thời Pháp thuộc, lên chơi Trại Thủy, Thị Nại Thị nghĩ đến chuyện xưa, đề nơi đá mấy vần cảm khái:

Bước lên hòn Trại Thủy,

Dừng chân đứng nghỉ,

Nghĩ chuyện đời xưa:

Lầm chữ Trung bao kẻ bị lừa,

Bọc thây da ngựa để dựng cơ đồ cho ai!

Vơi vơi biển rộng sông dài,

Ðống xương vô định ai người khói hương?

Và rồi người tranh bá,

Và rồi kẻ đồ vương,

Sướng tay chẳng giữ mối giường,

Non sông đem gán cho phường sài lang!

Gan rèn đá

Dạ trui vàng

Mật thù thắm vị gian nan,

Quyết đem xương máu lấp đàng xâm lăng.

Gươm mài trăng dẫu khuất,

Gương rửa nhục còn treo.

Nước sông Trường Cá trong veo,

Nghìn thu suy thịnh thủy triều xuống lên.

Trước mặt hòn Trại Thủy, cách một cánh đồng rộng thênh thang, một dãy núi giăng dài từ Tây xuống Ðông, dọc theo đường Quốc Lộ số 1. Ði trên Quốc Lộ trông vào thấy nhiều hòn giống như linh quy đương bò lên hướng mặt trời lặn.

Ðó là dãy núi Hoàng Ngưu.

 

NÚI HOÀNG NGƯU

Do tiếng Ðồng Bò là tên một cánh đồng dưới chân núi mà ra.

Ðây là một vùng núi rộng hàng trăm dặm vuông, nằm trùm trên địa phận ba quận Vĩnh Xương, Diên Khánh, Cam Lâm và chạy ra sát biển. Núi không cao, đỉnh cao nhất là 978 thước nằm ở giữa núi nhưng thế hiểm. Nếu dùng làm mật khu quân sự thì địch khó mà tìm ra cơ sở, mà có tìm ra đi nữa cũng không dám tấn công.

Ði trên tầu bay nhìn xuống thì thấy núi non điệp điệp trùng trùng. Nhưng chỉ có một ngọn nổi danh là hòn Cầu Hùm thường kêu là Hòn Con Hin.

Núi nằm sát biển cao 643 thước, cây cối rậm rạp, đá mọc gồ ghề, lại có nhiều thú dữ. Song núi nổi danh không phải vì cảnh vật, mà nhờ câu chuyện bắt hùm của người xưa.

Nguyên ngày xưa ở Khánh Hòa có một con cọp chúa đàn sống trên vài trăm năm, to lớn dị thường và hung tợn cực độ. Cọp què một chân, nhưng lanh lẹ như chớp. Ngày ngày thường xuống đồng bắt người và gia súc, tên bắn không thủng, bẫy nhử không mắc, gây đại loạn cho đồng bào địa phương.

Khi làm trấn thủ thành Diên Khánh (1793), ông Nguyễn Văn Thành tìm đủ cách để trừ nạn cho dân. Song không có kết quả. Nghe đồnThiên Y A Na linh thiêng, quan trấn thủ liền mật đảo. Thiên Y liền ứng mộng bảo gài bẫy nơi dãy Hoàng Ngưu, và bày lễ tam sanh cúng tế trong ba ngày đêm, thì tất bắt được hổ. Quan trấn thủ làm theo lời mộng thì quả bắt được con hùm xám ba chân. Từ ấy nhân dân được sống yên. Ðể tỏ lòng tri ân, quan lập miếu thờ bà Thiên Y nơi đỉnh núi đã bắt được hùm. Và nhân câu chuyện cầu đảo mà bắt được hùm thiêng, nhân dân địa phương gọi núi là núi Cầu Hùm vậy(13)

Hòn Cầu Hùm là chủ sơn trong dãy Hoàng Ngưu.

Và dãy Hoàng Ngưu nằm sát biển ở mặt Ðông, lại có đồng bằng cùng đường Quốc Lộ số 1, đường Hỏa xa làm ranh giới phía Tây, nên bên ngoài có vẻ một “Quốc gia tự trị không lệ thuộc một cường quốc nào”. Nhưng thật sự, cũng như hòn Trại Thủy đối diện, vẫn nằm trong sơn hệ vùng Cao Nguyên và vẫn liên quan mật thiết với vùng núi phía Tây Diên Khánh.

Quận Diên Khánh, ngoài những ngọn núi cao trên nghìn thước (đã dẫn ở đoạn trên), còn mấy ngọn thấp rất nổi danh.

Trước hết là hòn:

 

NÚI CHÚA

Núi nằm trong địa phận thôn Ðại Ðiền Trung, phía Bắc thành Diên Khánh.

Ngày xưa gọi là núi Ðại An.

Tên chữ là Qua Sơn tức núi Dưa.

Tục gọi là Núi Chúa.

Truyền rằng nơi núi Ðại An xưa kia có vườn dưa của vợ chồng ông tiều mà bà Thiên Y A Na tục gọi là bà Chúa Ngọc, giáng trần và hiển thánh(14).

Tên Qua Sơn, Núi Chúa do đó mà ra.

Còn Ðại An là tên làng cũ của Ðại Ðiền. Cổ nhân mượn tên làng gọi núi vậy.

Xưa nay tên Núi Chúa thông dụng nhất.

Núi chúa là một thổ sơn, cao 284 thước. Dáng tròn tròn. Cây cối thưa thớt.

Phía trước là đồng bằng. Phía sau, chạy dài từ Tây xuống Ðông, một dãy núi đá cao và rậm.

Xa trông như một nấm mộ đất chôn dưới chân hàng rào duối trong một khoảnh vườn hoang.

Trên đỉnh có miếu thờ bà Thiên Y A Na.

Miếu ngói. Quy mô không được rộng lớn. Cách thờ phụng cũng không được trang hoàng. Không xứng với một vị thần thượng đẳng mà các quan Tỉnh lỵ Khánh Hòa một khi đến để lạy đều phải sang bái yết.

Trước miếu, cách một sân rộng, có hai cây mã tiền, tức là cây cổ chi, sống lâu đời, thân cao tàn cả. Dưới gốc cây có hai nấm mộ đất. Người ta bảo đó là mộ của hai vợ chồng ông tiều, cha mẹ nuôi bà Chúa Ngọc.

Bà Chúa Ngọc có nhiều danh hiệu.

Nơi bia cụ Phan Thanh Giản ghi là A Na Diễn Bà Chúa Ngọc Thánh Phi.

Trong Ðại Nam Nhất Thống Chí khi ghi chép giống cụ Phan, khi thì ghe chép là Thiện Phi A Diễn Bà, khi thì chép Thiên Y A Diễn Bà, khi thì chép là Chúa Ngọc Tiên Nương (tục thường gọi là Chúa Tiên).

Trong các sắc thần do vua nhà Nguyễn phong tặng thường chép là Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi.

Ngoài đời thường gọi là Thiên Y A Na.

Nhà Nguyễn Trung hưng ngày buổi đầu đã phong tặng Hồng Nhân Phổ Tế Linh Ứng Thượng Ðẳng Thần, và các vua sau đời nào cũng có phong tặng.

Truyền rằng Núi Chúa rất linh thiêng. Thường có hào quang chiếu sáng.

Năm Tự Ðức thứ ba (1850) được ghi vào từ điển, hằng năm quan Tỉnh phải thân hành đến tế vào tháng trọng xuân. Từ ngày chế độ phong kiến bị lật đổ, lệ xuân kỳ không còn nữa. Nhưng nhân dân địa phương, vì lòng sùng thượng, vẫn không để lạnh khói hương.

Núi Chúa nếu không có bà Thiên Y A Na thì cũng bị một danh như muôn nghìn ngọn núi khác. Cổ nhân bảo:

Sơn bất tại cao, hữu tiên tắc danh,

Thủy bất tại thâm, hữu long tắc linh.

Nghĩa là:

Non chẳng tại cao, hễ có tiên thời nổi tiếng,

Nước chẳng tại sâu, hễ có rồng thời hóa linh.

Lời nói ấy đã được Núi Chúa chứng minh một cách hùng hồn vậy.

Thời Pháp thuộc, Trường Xuyên lên chơi Núi Chúa có lưu lại một tuyệt rằng:

Người tiên cỡi hạc đi không lại,

Non dưa vắng vẻ cảnh am tiên!

Theo thời hoa cỏ đua màu thắm

Ngậm đắng riêng đôi khóm mã tiền!

Diên Khánh có hai ngọn núi hữu danh, trùng tên với hai ngọn núi ở Vạn Ninh.

Ðó là Hòn Ngang và Hòn Dữ.

Hai hòn núi Diên Khánh đối với hai hòn núi Vạn Ninh thì thấp và nhỏ thua, và danh hai hòn núi Diên Khánh chỉ phổ biến trong tỉnh. Thêm nữa hai núi Diên Khánh chỉ có tên tục chớ không có tên chữ Hoành Sơn Trấn như núi Vạn Ninh. (Hòn ở Vạn Ninh viết là Giữ tức là giữ gìn, tức là trấn. Hòn ở Diên Khánh phải viết là Dữ vì do dữ tợn dữ dằn mà ra).

 

HÒN NGANG

Nằm trong địa phận thôn Ðại Ðiền Tây. Cao 265 thước. Dài chừng vài cây số. Nằm xây mặt xuống hướng Ðông. Trông giống bức bình phong hình thang.

Phong cảnh không có gì đặc sắc. Có tiếng là nhờ nằm ngang ở giữa đồng trong khi các cụm núi khác nối nhau chạy theo một chiều như một đoàn cừu ngoan ngoãn.

 

HÒN DỮ

Nằm sát ranh giới Diên Khánh và Ninh Hòa, về phía Tây. Cao 904 thước. Trông ngang ngữa dữ tợn. Ở Ninh Hòa cũng như Diên Khánh, đi ngoài Quốc Lộ số 1, nhìn thấy Hòn Dữ nổi bật lên trên đám quần sơn, như một viên tướng giữa đám ba quân.

Núi gọi là Hòn Dữ vì hai lẽ:

- Hình thù của núi trông to lớn dữ dằn.

- Bà Thiên Y A Na thường tới lui nơi núi và trong núi thường có ma quỷ hiện hình. Hễ ai lạc vào núi hoặc đến gần núi mà có điều vô lễ thì bị quở phạt, nhẹ thì nhức đầu nóng lạnh, nặng thì điên cùng hoặc hộc máu chết.

Núi còn có tên nữa là hòn Song Ðôi. Vì đỉnh tách ra làm hai ngọn đứng song song trông rất cân đối(15),

Núi nhiều cây cối, phần nhiều là danh mộc, lại nhiều đá, lớp ngổn ngang, lớp chồng chất thành hố thành hang.

Truyền rằng: Trên núi có một cái sân đá bằng phẳng và rộng lớn. Ðó là sân của bà Thiên Y A Na, có quỷ thần canh giữ và cứ chiều chiều công và trĩ thay phiên nhau quét dọn sạch sẽ, không hề có tí rêu bám, có chiếc lá rơi.

Cạnh sân có hai lỗ đá trông như hai họng súng thần công. Mỗi khi bà Thiên Y ngự đến thì sấm từ trong lỗ đá nổ lên ầm ầm ba tiếng vang dội tận ngàn xa. Rồi trên đầu non, hào quang bốc sáng cả bốn mặt(15).

Nơi lưng chừng núi lại có một cái hang ăn sâu vào lòng núi. Trước cửa hang có một dòng khe không nước. Ban đêm thường nghe tiếng ồ ồ như tiếng xay lúa. Và cứ mỗi buổi sáng vỏ trấu ở trong hang chảy ra khe như nước. Ðến chiều hai con chim đại bàng bay đến lấy đuôi quét lấy cánh quạt, trấu bay theo gió tản mác ngoài bốn phương, nơi hang nơi khe không còn một chút mảy(16)

Nơi Hòn Dữ có nhiều cây gió, nên có trầm hương. Bởi vậy ngoài thợ rừng lên núi đốn cây danh mộc, còn có những người “ngậm ngãi tìm trầm” tới lui. Những cảnh tượng kỳ quái nơi thâm sơn, chình nhờ các người thợ rừng và người đi điệu(17) đã “cho xuất giang hồ” vậy.

Hòn Dữ, Hòn Ngang, hòn Núi Chúa nằm bên hữu ngạn sông Cái Khánh Hòa.

Bên tả ngạn còn mấy hòn nổi tiếng không kém Hòn Dữ và Núi Chúa, là Hòn Thị, Hòn Chuông, Hòn Phú Mỹ, Hòn Ðại Ðồng.

 

HÒN THỊ

Nằm trên đại phận các thôn Bình Khánh ở phía Ðông, thôn Ðảnh Thạnh ở phía Nam, thôn Phước Lương ở phía Tây, thôn Phò Thiện ở phía Bắc. Cao 728 thước. Khí thế trông hoành tráng hiên ngang.

Trên núi có nhiều cổ thụ. Hầu hết là thị. Lắm cây to lớn, bộng có thể chứa được cả trâu. Núi do cây mà mệnh danh.

Dưới chân núi về phía Ðông, có một bàu sen rộng trên mười mẫu ta. Ðến mùa hạ sen nở, gió đưa hương ngát khắp bốn thôn lân cận. Qua mùa thu đông, sen tàn hết lá, thì thấy nước bàu phía chân núi đục ngàu ngàu, còn về phía đồng bằng lại trong vắt. Cổ nhân cho là một việc lạ (18).

Hòn Thị trước kia là một ngọn núi quan trọng trong tỉnh vfi liên hệ đến địa cuộc thành Diên Khánh là thủ phủ của các quan chỉ huy cao cấp tại địa phương. Thành Diên Khánh là thủ phủ của các quan chỉ huy cao cấp tại địa phương. Thành Diên Khánh lấy Hòn Thị làm hữu bật, lấy hòn Trại Thủy ở Nha Trang làm tả phù. Và các thầy Ðịa bảo rằng long mạch chạy từ Hòn Thị đến hòn Trại Thủy thì hồi cố. Hai ngọn núi nầy bị phá là thành Diên Khánh bị hư, mà thành Diên Khánh hư thì tỉnh Khánh Hòa không giữ được cảnh thịnh vượng. Bởi vậy xưa kia hai hòn núi nầy rất được quan địa phương chú ý. Hòn Thị nổi danh một phần lớn do lòng tin thuật phong thủy vậy.

 

HÒN CHUÔNG

Ðây là một “chòi” nhỏ trong nhánh núi cao rậm ở danh giới Diên Khánh và Cam Lâm. Trước mặt là đồng bằng.

Hòn Chuông thuộc địa phận thôn Khánh Phước. Cao 192 thước. Hình tương tự một quả đại hồng chung úp sấp. Trên đỉnh có một miệng hang ăn sâu vào lòng núi trông như một cái giếng không đáy. Dưới chân núi có một vực sâu tục gọi là Lỗ Bún.

Lỗ Bún nằm về mé chân núi phía Nam. Mé chân núi phía Ðông Bắc lại có một suối nước nóng. Nước nóng bốc hơi nhưng hai bên bờ cỏ rau mọc xanh tốt. Song nếu bứt một nạm rau hay cỏ nhúng vào nước thì xàu ngay.

Truyền rằng Hòn Chuông là trạm nghỉ chân của bà Thiên Y A Na khi Bà ở Núi Chúa vào Nam hay ở Nam trở về Núi Chúa. Mỗi lần Bà ghé vào thì trong núi phát hào quang và nghe tiếng chuông vừa ngần vừa trong vừa dài như tiếng vàng tiếng ngọc. Vì vậy nên người địa phương gọi Hòn Chuông là Vại Bà.

Và núi mệnh danh là Hòn Chuông chẳng những do hình thù giống quả đại hồng chung, mà còn do tiếng chuông ngắn mỗi khi Bà ghé lại.

 

NÚI PHÚ MỸ

Tục gọi là núi Ðồng Cọ. Mượn tên cánh đồng nằm dưới chân núi thuộc thôn Mỹ Lộc, xã Diên Lộc.

Tên Phú Mỹ ít người biết.

Núi trùng trùng điệp điệp. Cao độ bao nhiêu không được rõ. Chắc là dưới nghìn thước. Song cây cao rừng rậm, nên lúc nào cũng có mây vần và mùa nào cũng có mưa, nhất là buổi chiều không mấy khi tạnh. Ðứng ngoài đồng trông vào thường thường chỉ thấy một màu trắng.

Vì trên núi thường có mưa và thường mưa nhiều, nên phương ngôn có câu: “Mưa Ðồng Cọ”(19).

 

NÚI ÐẠI ÐỒNG

Cùng nằm trong một dãy với núi Ðồng Cọ.

Dưới chân núi có một cánh đồng rộng mênh mông tục gọi là Ðồng Lớn. Tên Ðại Ðồng do tiếng Ðồng Lớn mà ra, và cũng như tên Phú Mỹ, ít được phổ biến. Nói đến núi, người phương xa cũng như người sở tại đều mượn tên đồng: Núi Ðồng Lớn.

Ðồng Lớn ở trên Ðồng Cọ, thuộc thôn Phước Lương. Ðại Nam Nhất Thống Chí chép rằng xưa kia là chiến trường, oan khí không tan hóa làm ác quỷ. Truyền rằng quỷ hiện cả ban ngày, khi dưới đồng khi trên núi. Cho nên qua lại trong vùng không mấy ai dám đi một mình.

Cũng như Ðồng Cọ, núi Ðồng Lớn có nhiều danh mộc. Song núi nổi danh không phải vì gỗ tốt mà vì mhiều ma. Những thợ rừng thường bị ma quấy phá. “Tiếng lành đồn xa, tiếng dữ đồn ba ngày đường”.

Vì vậy tục ngạn có câu: Ma “Ðồng Lớn”.

Những đặc điểm vè Ma và về Mưa của Ðồng Lớn Ðồng Cọ, cùng những đặc điẻm của một số núi Ninh Hòa, Vạn Ninh, hợp thành một bài vè ý vị:

Mây Hòn Hèo

Heo Ðất Ðỏ

Mưa Ðồng Cọ

Gió Tu Hoa

Cọp Ổ Gà

Ma Ðồng Lớn.

Nhờ bài vè mà tên tuổi các hòn núi kia được truyền sâu và truyền xa hơn cả các danh sơn được liệt vào từ điển thời phong kiến.

Trong vùng núi thuộc quận Cam Lâm, có một ngọn cao trên dưới 1.500 thước, nhưng không mang tên Thượng như các ngọn núi cao khác ở chung quanh. Ðó là Hòn Bà (20)

HÒN BAØ

Tên chữ là Bích Sơn tức Núi Vách.

Ðó là do hình thể của núi mà đặt tên. Vì Hòn Bà là vị “nữ vương” trong đám quần sơn của vùng. Ðám quần sơn này lại nối kết thành một bức trường thành bàng bàng khúc khúc, chạy từ Bắc vào Nam. Hòn Bà đứng chính giữa, nổi bật lên trên tất cả các ngọn núi cao, trên đỉnh thường thường có mây hoặc mù bao trắng.

Bích Sơn là tên cả dãy núi mà Hòn Bà là đại biểu. Còn Hòn Bà là tên của người địa phương đặt ra do lòng tín ngưỡng.

Ở Ninh Hòa cũng có Hòn Bà. Nhưng núi Ninh Hòa gọi là Hòn Bà là vì trên núi có miếu thờ bà Thiên Y A Na. Còn ở Cam Lâm gọi là Hòn Bà là vì đó lành cung của bà Thiên Y vậy. Truyền rằng mỗi lần Bà giá lâm thì thấy một đạo hào quang dài như một cây lụa xổ bay xuống núi, rồi nghe ba tiếng sấm nổ vang rừng. Nhiều khi không thấy ánh sáng đáp xuống núi. Cũng không nghe tiếng sấm dậy, nhưng từ trong núi lại có ánh hào quang phát ra chói sáng hàng trăm dặm. Những lúc ấy biết rằng có Bà ngự nơi núi, người địa phương đốt hương đốt trầm làm lễ. Ngự giá thường qua lại những đêm trong gió mát.

Tiếng đồn như thế, nhưng từ đệ nhất thế chiến (1914 - 1918) trở về nước, không một người Trung Châu nào dám lên đến Hòn Bà để thưởng ngoạn và tìm cho biết thực hư. Bởi vì không có đường đi. Núi lại nhiều đá, lớp chồng chất lên nhau, lớp đứng sừng sững như vách, thêm cây cối rậm rạp, thú dữ đầy rừng. Xét thấy không có lợi gì cho bản thân, ai dại gì mà dấn thân vào nơi nguy hiểm.

Mãi năm 1914, vì cần nơi thí nghiệm giống quinquina, Bác sĩ Yersin và nhà vạn vật họcKrempf mới tìm cách lên đến tột đỉnh.

Sau khi nhận thấy Hòn Bà thích hợp với giống quinquina (chỉ sống trên núi cao trên dưới 1.500 thước ở miền nhiệt đới), Bác sĩ bèn mở trại mở vườn thí nghiệm. Ngoài ra Bác sĩ lại còn đặt một phòng xem thiên văn và một trạm vô tuyến điện. Tất cả đều ở trên đầu núi cao trên dưới 1.500 thước so với mặt biển.

Lúc bấy giờ Hòn Bà hoàn toàn chìm sâu trong sương khói trong đá cây. Chỉ cách Nha Trang 50 cây số, cách sở Suối Dầu 30 cây số, nhưng đường liên lạc thật là thiên nan vạn nan. Ðể lên xuống được phần dễ dàng, Bác sĩ lo trổ một con đường nhỏ từ Suối Dầu đến chân núi, và từ chân núi lên tới đỉnh. Nhờ Giải thưởng của Viện Hàn Lâm Khoa học (Académie des Sciences) đã cấp đúng lúc và sức ủng hộ của người Thượng địa phương, Bác sĩ đã hoàn thành công tác trong năm 1917(21)

Sau đó Chánh phủ Pháp mưói mở rộng khúc đường từ Suối Dầu đến chân Hòn Bà. Xe ô tô qua lịa được dễ dàng (nay là hương lộ số 4). Từ ấy người đến viếng Hòn Bà mỗi ngày mỗi thêm đông.

Nhưng đến chân Hòn Bà rồi còn phải leo bộ ngót sáu giờ đồng hồ nữa mới tới đỉnh. Ðường đi vất vả. Song đến nơi rồi thì thân tâm tự nhiên thấy khoan khoái. Vì khí hậu trong mát không kém Ðà Lạt, phong cảnh lại thanh lệ thâm u.

Không một mảy may trần cấu. Nóng không quá 26 độ. Lạnh không dưới sáu độ rưỡi.

Mưa rất thường. Cho nên cây cao rừng rậm. Phần nhiều là sồi (chêne), phong (érable) và tô hạp (liquidambar). Chỉ có một số ít tòng và bá. Nhưng cây nào cũng cao lớn hơn mọi thứ cây chung quanh. Và cây nào thân cũng nổi u nổi gân, cành cũng rắn rỏi khúc khuỷu. Hình thù trông rất cổ quái. Những bức tranh lão tùng của người đời Tống nhìn không khoái mục khoái tâm bằng. Chen cung đám cổ thụ, đá là đá! Lớp to lớp nhỏ, lớp đứng lớp nằm, chồng chất, ngổn ngang. Và tảng nào cũng đóng rêu xanh rêu xám.

Trên cành cây cổ thụ, phong lan bám đầy. Trong các khoảnh vườn ương và chung quanh trại của Bác sĩ Yersin, hoa hường cùng dâu tây (fraisier) trồng từng luống từng đám. Mùa xuân mùa hạ, lan nở hường nở, trăm hình nghìn sắc. Và mùi hoa theo gió trộn cùng mùi hương tô hạp, bay ngào ngạt khắp rừng sâu.

Tuy cây đá rậm rạp, Hòn Bà không có thú lớn. Voi, cọp, beo... không hề thấy bóng. Heo rừng chỉ đi ngang qua chớ không mấy khi dừng bước. Nai và sóc ở các thung lũng chung quanh rất nhiều, nhưng không mấy khi lui tới Hòn Bà. Ruồi mòng, sâu bọ cũng không có. Thêm một điểm nữa: Miền rừng núi Cam Ranh là những nơi “bào chế bệnh sốt rét” của tỉnh Khánh Hòa, nhưng ở Hòn Bà muỗi rất ít và tuyệt nhiên không có giống anophèle.

Trái lại Hòn Bà có rất nhiều chim và khỉ.

Thường thường trong rừng già chim chóc ít tụ tập. Nhưng ở đây nhiều phi thường! Nhiều đến nỗi có thể tin rằng số chim chỉ em số lá! Nhiều giống chim lạ không hề thấy nơi bình nguyên. Lại đủ cỡ đủ màu. Lớn nhất bằng bắp vế, nhỏ nhất bằng ngón tay cái, ngón tay út. Con thì xanh, con thì vàng, con thì xám, con thì nâu, con thì trắng tuyết, con thì rằn ri..., con thì như trái ớt chín, con thì như lá chuối non... Bay nhảy suốt ngày, tiếng kêu tiếng hót khắp nơi. Những con chim tí hon len lỏi trong những khóm hoa hường, trong những cụm phong lan, để tìm sâu, hút mật... thái độ hiền lành nhưng nhí nhảnh, trông hết sức dễ thương. Chim lớn phần nhiều không tích hoa bằng thích trái. Những dám dâu tây được chúng chiếu cố hết sức. Mùa trái chín chủ nhân ítkhi được hưởng thỏa thuê. Hột theo mỏ, theo phân của chúng, gieo vãi khắp nơi. Và nhờ thổ nghi, không cần săn sóc bón tưới, tới đâu cũng mọc dễ dàng và sanh hoa kết trái rất thạnh.

Còn khỉ thì từng đoàn từng đội! Mỗi buổi sáng, hễ mặt trời hé bóng là chúng thức dậy. Tiếng kêu chí chóe vang dội cả rừng. Rồi kéo nhau đi tìm miếng ăn. Ðến chiều kéo về, lố nhố lao nhao khắp cả cành cao cành thấp.

Cho nên cảnh Hòn Bà không đến nỗi cô liêu. Ðứng ở nơi sở thí nghiệm của Bác sĩ Yersin trông ra bốn mặt thì vọng cảnh bao la:

Phía đông, trên mặt biển màu thủy ngân, chân trời chạy dài từ mũi Varella đến mũi Padaran. Những ngọn núi ở phía Nam ở phía Bắc cùng những ngọn ở phía Ðông, tuôn lài lài màu lục xuống các thung lũng và xuống tận đồng bằng duyên hải mà hoa màu và cát trắng đã chi thành bàn cờ. Ban đêm dưới ánh trăng vằng vặc, sóng xanh của cây rừng nhịp nhàng theo sóng bạc của nước biển, mông lung phiếu diếu, trông nửa thực nửa hư.

Và tiết mùa thu mùa đông, nhiều khi vùng núi Cam Lâm chìm ngập trong biển mây trắng, chỉ có đỉnh Hòn Bà và đôi ba đỉnh nữa nổi lên trên mặt sóng chờn vờn(22).

Phong quang tuyệt mỹ.

Nhưng Hòn Bà được nổi danh không phải vì cảnh trí, vì khí hậu, vì sự nghiệp của Bác sĩ yersin, mà chính vì tương truyền bà Thiên Y A Na thường tới lui vậy.

Khánh Hòa còn nhiều ngọn núi có lắm kỳ nham quái thạch, lắm u cốc thanh tuyền... nhưng vì ở những nơi hẻo lánh xa xôi, khó nỗi tới lui thăm viếng, nên danh bị mai một, đời không nhắc nhở đến mà sách vở cũng không.

Duy có một dãy nằm trong nơi đô hội, đồng bào Nha Trang, Trường Ðông, Trường Tây ngày nào cũng ghé mắt, khách du lịch thường in gót chân, nhưng không mấy ai biết tên. Kẻ thì kêu núi Chụt, người thì kêu là núi Cầu Ðá, Cửa Bé.

Ðó là dãy núi chạy sát biển, từ Trường Ðông đến Trường Tây, tức từ Cửa Bé đến Cầu Ðá.

Tên ghi trong “Sơn thế bộ” của dãy núi đó là:

 

CẢNH LONG SƠN

Cảnh là bờ cõi. Long là tốt thạnh.

Không hiểu cổ nhân thủ nghĩa như sao, có người hỏi cụ cử Phan Bá Vỹ là ký lục Tòa Sứ Nha Trang thời Tiền Chiến, cụ đáp:

- Có lẽ ông cha chúng ta biết trước rằng thế nào vua ta cùng các quan bảo hộ cũng đến cất dinh thự để làm nơi thừa lương, nên mới đặt tên núi như thế.

Một câu trào lộng, nhưng vẫn nói lên được một cạnh khía của Cảnh Long Sơn: Trên đầu núi về phía Cầu Ðá có lầu Bảo Ðại và nhiều dinh thự của người Pháp xây thời Pháp thuộc.

Hình núi chạy dài theo bờ biển, giống như một con rồng xanh. Cổ nhân gọi là “Thanh Long hý thủy” (Rồng xanh giỡn nước).

Một con đường từ Nha Trang chạy xuống Chụt rồi chạy qua Cầu Ðá, cắt “đầu rồng” ra khỏi “mình rồng”. Ðầu rồng ở phía Cầu Ðá là nơi có dinh thự khang trang dành riêng cho các nhà quyền quý, thời Cộng Hòa cũng như thời Thực dân phong kiến... mình rồng từ Chụt Cầu Ðá chạy đến Cửa Bé là của chung của hai làng Trường Ðông và Trường Tây.

Tiếp theo con đường Nha Trang Cầu Ðá, một con đường piste chạy vòng theo sườn phía Ðông cho đến Cửa Bé, rồi từ Cửa Bé chạy vòng lên sườn phía Tây để xuống đất bằng trở về Chụt. Con đường này có thể gọi là “đường vòng Mỹ Cảnh”. Ngoạn mục nhất là đoạn đường chạy phía biển. Nằm trên lưng chừng núi, đường khi lên khi xuống, uốn éo quanh co, như một con rắn bò quanh hòn non bộ. Trên cao là cây đá, dáng nghèo nàn nhưng tình thắm đượm, đối với anh chị em bình dân cũng như hàng trưởng giả, luôn luôn niềm nở tươi cười. Ngó xuống thấp thì biển xanh lặc lìa, với những cù lao chân trổ sóng bạc, với những cánh buồm, những bầy én phơi phới nhẹ nhàng, với ngọn gió không bợn trần hiêu và chỉ thổi vừa đủ mát. Phong cảnh tuy chưa phải là tiên song cũng có thể làm vơi bớt nỗi phiền nơi lòng người bị đảo điêndanh lợi.

Khi nước nhà bình trị, nếu những dinh thự nguy nga tráng lệ phía Cầu Ðá mở rộng cửa đón khách bốn phương, không phân biệt giai cấp, thì núi Cảnh Long nhất định sẽ trở thạnh vượng bậc nhất, bậc nhì ở miền duyên hải Trung phần như tên đã báo trước.

 

Ð

Những ngọn núi thượng dẫn hầu hết đều chạy theo hướng Bắc Nam. Nên mặc dù điệp điệp trùng trùng vẫn không làm cho bước đường vô ra bị cản trở. Ngoài ra, Khánh Hòa còn vô số núi khác không biết tên, mặc dù có thấy mặt. Và có một số không theo hướng Bắc Nam, mà chạy từ Tây xuống Ðông, chia Khánh Hòa làm nhiều khu vực, và làm cho con đường Quốc lộ số 1 phải vượt qua nhiều dốc nhiều đèo khúc khuỷu quanh co.

Qua khỏi Ðèo Cả, đi vào chừng ba bốn cây số thì tới:

 

ÐÈO CỔ MÃ

Tên Chữ là Mã Cảnh, hình giống cổ ngựa, thấp và ngắn lại rộng rãi, nên dễ đi, nhưng đèo chạy sát biển. Phong cảnh trông cũng khá quyến rũ. Cho nên có lắm ông tài xế có tâm hồn thi sĩ, đôi khi cao hứng thích đưa hành khách xuống biển cỡi cá kình du tiên.

Bởi vậy đèo không hiểm trở thành nguy!

Vào khỏi Vạn Giả chừng bảy cây số, tới:

 

ÐÈO GIỐC THỊ

Tức là Ðèo Xuân Thị, chạy qua núi Phiên Lê. Ðó là nơi nhà anh hùng Trần Ðường đóng nghĩa quân Cần Vương chống Pháp. Ðèo thấp nhưng hiểm hóc khó qua, cùng hòn Bồ Ðề làm thế “răng môi” rất khắn khít. Ðó là cảnh trí ngày trước. Từ ngày đường Quốc Lộ số 1 khai thông thì Dốc Thị chỉ còn là một cái dốc thấp thỏi dễ qua.

Vào gần tới quận lỵ Ninh Hòa, thì có một đèo nhỏ nữa là:

 

ÐÈO BÁNH ÍT

Tức là Ðèo Hà Thanh. Ðây cũng chỉ là một cái dốc. Hành khách qua lại nhiều khi không để ý đến, vì không có gì đặc biệt. Nhưng vì đèo ở gần núi Ổ Gà, nên ngày xưa cọp thường ra”làm thân” với hành khách. Cọp Khánh Hòa tuy có tiếng “cắn cơm không bể”, nhưng người nhát gan vẫn không dám đi qua đèo Bánh Ít một mình, nhất là lúc mặt trời sắp về non. Và hầu mong chúa sơn lâm phù hộ, người dân địa phương lập nơi đèo một cái miếu nhỏ, gọi là miếu ông Hổ.

Vào khỏi Ninh Hòa chừng chín cây số đến:

 

ÐÈO RUỘT TƯỢNG

Ðèo cao không đến 40 thước, nhưng quanh co nhiều vòng trên vài cay số, và chạy sát mé biển, gành đứng sóng to, nên trông rất dễ sợ. Ðèo ngắn và thấp thua đèo Cả đến mấy lần, đường lại rộng rãi. Nhưng ở đây lại thường xảy ra tai nạn ô-tô. Hai bên đầu đèo và ở lưng đèo, có miếu thờ những người ngộ nạn. Hành khách đi ngang thường xuống xe thắp hương để cầu vong linh phù hộ. Những miếu thờ ấy ngoài “nhiệm vụ thiêng liêng” làm cho hành khách qua đèo vững dạ, còn có “sứ mệnh” cảnh giác các vị tài xế hay bỏ quên lương tâm nhà nghề ở nhà cùng vợ con.

Ðèo Ruột Tượng là ranh giới của Ninh Hòa và Vĩnh Xương.

Tên đèo là do hình thế mà đặt. Gọi là ruột tượng là vì quanh co nhiều vòng như khúc ruột và rộng lớn như “ruột voi”. Cũng như đèo Cổ Mã trông giống cổ con ngựa mà đầu nằm ngoài mé biển (Hòn Giôm) vai dính vào dãy núi phía Tây (Núi Xà, Núi Gian Nan). Nhưng có người bảo rằng tên đèo Rọ Tượng chớ không phải Ruột Tượng, vì dáng đèo trông có vẻ lúng túng chật chội như rọ bó voi(23).

Phi thị thị phi, không biết bằng vào đâu để biện bạch.

Thời pháp thuộc, vì tranh phải trái về Rọ và Ruột mà hai ông bạn đồng nghiệp ở tòa sứ Nha Trang đã biến “tượng thành khuyển” và cho lỗ mũi nhau “ăn trầu”. Ðịnh Phong thấy vậy có mấy câu nửa bông đùa nửa chê trách:

Chuyện đời đương rọ nhốt voi,

Lênh đênh bát xáo mặn mòi gì tranh?!

Giật mình tiếng khuyển sủa canh,

Ðìu hiu thương bóng non xanh lọt rèm!

Chữ rằng “tốt lá tốt nem”

Hỡi ai, máu chảy ruột mềm hay chăng?

Từ đèo Ruột Tượng đi vào chừng 16, 17 cây số thì đến đèo cuối cùng là:

 

ÐÈO RÙ RỲ

Ðèo cao chừng 84 thước, ngắn chừng một cây số, uốn chữ chi, chỗ khúc quanh rất gấp, nên trông thì đẹp mắt, song rất nguy hiểm cho xe cộ khi xuống cũng như khi lên. Vì vậy có câu ca rằng:

Rù Rỳ đường uốn chữ chi

Anh lên đèo cho khéo

Kẻo nữa có đi không về.

Ðó, câu vợ mấy ông tài xế dặn chồng lúc đưa lên xe.

Hỏi tại sao lại đặt tên Rù Rỳ. Có người đáp rằng vì trên núi có nhiều giống cây rù rỳ. Ðó có lẽ là cảnh ngày xưa, chớ hiện nay không thấy rù rỳ đâu cả.

Ðèo Rù Rỳ chẳng những là đèo cuối cùng của Khánh Hòa mà cũng là đèo cuối cùng của miền Nam Trung Việt. Từ Rù Rỳ trở vào tới Nam Bộ, con đường Quốc Lộ 1 chạy trên đồng bằng, núi đứng vẹt ra hai bên như những toán quân đứng dàn hầu hai bên cổng vào một công đường khi có đại lễ

Núi Ðèo tỉnh Khánh Hòa tuy hiểm trở, nhưng trông có vẻ hiền hòa khiêm tốn, chớ không ngạo nghễ nghênh ngang. Ðó là một đặc điểm của núi non Khánh Hòa. Một đặc điểm thứ hai nữa là trên núi luôn luôn có nước khe nước suối, cho nên cây cối rậm rạp xanh tươi quanh năm, và quanh năm nước sông không bao giờ cạn vì nắng.

 

 

III

SÔNG NGÒI

 

Khánh Hòa có nhiều sông. Song tất cả đều phát nguyên trong nội thổ, tại vùng núi phía Tây, và chảy xuống biển phía Ðông, nên không có thường xuyên đại giang tuôn ngàn vượt núi, cuốn mây khói cuồn cuộn theo dòng.

Có hai con sông đáng kể, từ Bắc vào Nam, là con sông Dinh và con sông Cù. Ðó là hai “sợi tim” của phủ Bình Khang và phủ Diên Khánh ngày trước, hai “cuốn phim” đã quay bao nhiêu cảnh “cồn dâu bãi biển” đã xảy ra trên đất Khánh Hòa.

 

A

SÔNG DINH

Trong Ðại Nam Nhất Thống Chí ghi là công Vĩnh Phú nên gọi là Vĩnh An.

Ðó là con sông chảy ngang qua quận lý Ninh Hòa. Nên cũng thường gọi là sông Ninh Hòa.

Vĩnh An, Vĩnh Phú, Vĩnh Hòa là tên đất mượn đặt cho sông vì sông chạy qua địa phận.

Còn tên sông Dinh do đâu mà ra?

Nguyên từ khi đất Kaut Hara của Chiêm Thành về ta, cơ quan cai trị đều đóng tại Bình Khang, cho đến đời nhà Nguyễn Trung hưng mới dời vào Diên Khánh. Dinh quan trấn thủ đóng trong vùng Ninh Hòa hiện tại. Nhân sông chạy qua trước Dinh, người địa phương mới gọi là sông Sinh cho gọn.

Sông Dinh có nhiều nguồn, nhưng chỉ ba ngọn chính:

- Một từ hòn Mẫu Tử ở Khánh Dương chảy xuống, tục gọi là sông Cái.

- Một từ hòn Ðại Ða quận Vạn Ninh chảy vào nhập cùng sông Cái tại vùng Xuân Hòa, tục gọi là sông Cây Sao.

- Một từ biên giới Phú Yên chảy qua vùng Ðá Bàn ở Vạn Ninh, tục gọi là Ðá Bàn chảy vào giáp sông Cái tại Vĩnh Phú.

Từ Vĩnh phú trở xuống, sông mới gọi là sông Vĩnh Phú, sông Ninh Hòa hay sông Dinh.

Sông Dinh chảy ra cửa Hà Liên, vũng Nha Phu.

Sông Dinh không được sâu cũng không được rộng. Thuyền trọng tải chỉ có thể lên xuống được nơi khúc sông gần biển, dưới Ninh Hòa, còn từ Ninh Hòa trở lên, đường giao thông chỉ thuận tiện về mùa mưa nước lớn.

Trong dòng sông Dinh không có gì đặc sắc. Nhưng nước sông Dinh vẫn gây nguồn hứng cho khách phong tao.

Trường Xuyên có bài ca “tự lân hoàn tự tiếu” bắt nguồn từ ngọn sông Dinh.

Sông Dinh có ba ngọn nguồn,

Nhớ em, anh băng ngàn vượt suối.

Nhưng không biết đường đến thăm em!

Ghé vô chợ Nhinh Hòa

Mua một xâu nem,

Một chai rượu trắng,

Anh uống cho cho say mèm

Ðể quên nổi nhớ nhung.

Rượu không say, anh nghĩ lại ngại ngùng:

Con gái mười hai bến nước,

Biết em chung thủy bến nào?

 

B

SÔNG CÙ

Tức là sông Nha Trang. Ðại Nam Nhất Thống Chí chép là sông Phú Lộc.

Sông dài chừng 60 cây số, chảy qua hai quận Diên Khánh và Vĩnh xương.

Sông có nhiều nguồn. Nguồn thì chính Tây chảy xuống, như nguồn Gia Lai, nguồn từ sông Máu(24). Nguồn từ Tây Bắc chảy vô, như nguồn Gia Toui. Nguồn thì Tây Nam chảy ra như nguồn Gia Lê, vân vân. Các nguồn hầu hết đều gặp nhau tại Thạch Trại, quận Diên Khánh. Hình giống như một cây quạt sè. Tại Thạch Trại nước các nguồn nhập lại, chảy về Ðông, thành con sông Cái, từ sông Cù, tức sông Nha Trang.

Sông Cái khúc thượng lưu, nước chảy rất mạnh, vì lòng ống bị núi chèn ép ở hai bên, đã hẹp lại dốc.

Từ Thạch Trại, sông Cái chạy quanh co chừng vài chục cây số thì đến Giang Ché. Ở đây sông Cái tiếp nhận nước sông Khế(25) từ vùng Du Hòa, phía Tây Nam chảy ra.

Xuống dưới Giang Ché chừng vài ba cây số thì tiếp nhánh thứ hai gọi là sông Giang từ vùng núi tỉnh Darlac, phía Tây Bắc chảy vào.

Ðến Sãi Me, cách khẩu sông Giang chừng ba bốn cây số, thì tiếp nhánh thứ ba từ vùng núi Hòn Bà quận Cam Lâm, chảy ra, gọi là Sông Cầu(26)

Từ Giang Ché trở xuống, nhờ ba nhánh sông nầy mà sông Cái có nhiều nước, và lòng sông mở rộng lần lần.

Và từ khẩu sông Cầu xuống chừng bảy tám cây số, thì tiếp nhánh thứ tư từ vùng núi Khánh Dương chảy vào. Nhánh nầy gọi là sông Chò, giao thủy tại Khánh Xuân, cuối Ðồng Trăng.

Bốn nhánh sông sắp xếp với nhau một cách lý thú. Vào sông Cái như chân bước, cứ một nhánh ở tả ngạn thì nhánh tiếp theo ở hữu ngạn, một nhánh ở hữu ngạn thì nhánh tiếp theo ở tả ngạn. Thành thử tuy có nhiều sông con, sông Cái không “mang tiếng thiên vị”, và những bạn lên nguồn tìm gỗ quý, nếu lắng tai “cao sơn lưu thủy” tất nghe trong tiếng nước chảy, câu ngâm:

Ta nằm ở giữa cân trời đất.

Khối ngọc không nghiêng một hướng nào(27),

Ðến khẩu sông Chò là chấm dứt khúc thượng lưu của SÔNG CÁI.

Nơi đây có một cái vực rộng trên vài mẫu và sâu đến sáu sải. Nước xanh lặc lìa. Trong vực có nhiều cua đinh. Lắm con to lớn, đầu bằng đầu người và vai rộng như chiếc nong. Truyền rằng trong vực có hai con cá bạc má lớn bằng chiếc ghe bầu, và một con cá kẽm to như một con trâu cầm bầy sung sức. Những con vật này mỗi khi nổi lên thì sóng dậy cuồn cuộn.

Vịnh vực Từ Mẫu, cụ tú Phan Duy Thuần quận Diên Khánh có câu:

Sông cái vực này sâu sáu sải.

Có khi cá nổi lớn vô song.

Và Thị Nại Thị có câu:

Cá nằm đáy nước chờ phong hội,

Chẳng hóa rồng thiêng cũng hóa bằng.

Từ vực Từ Mẫu trở xuống, sông Cái hết bị núi non chèn ép, thong dong chảy giữa đồng bằng. Hai bên bờ ruộng nương, nhà cửa, với bóng tre bóng dừa xanh mát, in bóng trên dòng xanh. Và chảy quanh co chừng mười một mười hai cấy số, đến thôn Trường Lạc tại Hà Dừa, lại gặp con sông Suối Dầu, từ Cam Lâm chảy ra.

Sông Suối Dầu phát nguyên tại Hòn Bà, quận Cam Lâm, và chảy xiên xiên ra hướng Ðông Bắc. Ðến thôn Thủy Xương, xã Suối Hiệp thì chia làm hai phái. Một chảy xuống Ðông về cửa Bé. Một chảy ra sông Cái để theo về Cửa Lớn Nha Trang.

Sông Suối Dầu là phụ lưu cuối cùng của sông Cái.

Từ khẩu sông Suối Dầu, sông Cái chạy qua sau lưng thành Diên Khánh để chảy xuống Vĩnh Xương, sông Cái chia làm hai phái:

- Một phái chảy xuống Ðông Nam, qua đồng ruộng, qua bãi cát, men men theo chân núi Ðồng Bò chạy xuống thôn Trường Ðông và rót vào cửa Tiểu Cù Huân, tức cửa Bé. Phái này bị lấp nơi phân lưu. Còn dòng nước thì nhiều nơi trở thành đồng bằng, đôi nơi đọng lại thành bàu thành ao. Những khi mưa lụt, nước nhớ đường cũ từ sông Cái tràn vào vạch lại dòng sông xưa một cách rõ rệt.

- Phái thứ hai chảy xiên xiên suống hướng Ðông Bắc. Ðây là phái chính. Và hiện thời là con sông Cái, vì phía Nam trên thực tế không còn hiện hữu một cách thường xuyên.

Từ Xuân Lạc chảy đến Ngọc Hội, sông lại chia làm 2 chi:

- Một chi chảy vào Phương Sài gọi là Ngư Trường (tên cổ nhân mượn bến Trường Cá tại Phường Củi mà đặt), rồi chảy xuống Hà Ra. Nơi đây nước xoáy thành một đầm rộng chừng bảy mẫu, tên chữ là Cù Ðàm, tên thường là đầm Xương Huân. Nước sông một nửa chảy vào đầm, một nửa chảy xuống Xóm Cồn để ra cửa Ðại Cù Huân tức Cửa Lớn Nha Trang.

- Chi thứ hai, rộng và sâu hơn, chảy xuống Xóm Bóng thuộc thôn Cù Lao, rồi cũng chảy ra cửa Nha Trang như chi kia.

Hai chi giáp nhau trước khi ra cửa, và cùng nhau ôm kín một cồn đất phù sa tục gọi là Cồn Dê, có nhà cửa đông đúc và vườn dừa bát ngát xanh.

Từ Ngọc Hội trở lên là Trung lưu sông Nha Trang. Từ Ngọc Hội trở xuống là Hạ lưu.

Trong khúc hạ lưu có 3 cầu dài:

- Cầu Hỏa xa ở Ngọc Hội.

- Cầu Hà Ra ở trên đường Quốc Lộ số 1 phía Nam thành phố Nha Trang.

- Cầu Xóm Bóng bắc ngang qua cửa sông Nha Trang, trên đường Quốc Lộ số 1.

Cửa sông rộng nhưng không được sâu lắm, lại có nhiều đống đá cao lớn mọc ở giữa, có phần bất tiện cho việc lưu thông. Những đá ấy gọi là Ðá Chữ(28). Trông giống như bầy trâu nước khổng lồ nổi lên mặt sông phơi lông.

Khách làng thơ bảo nhau rằng đó là những giọt mực “rảy bút” của Hóa Công làm rơi, khi vừa vẽ xong con sông Nha Trang vậy.

* *

*

 Tên Nha Trang, trên thực tế, chỉ dùng để gọi khúc sông từ Ngọc Hội chảy xuống biển.

Sông qua thôn nào thì mang tên thôn ấy.

Nhưng trong sách xưa, như Ðại Nam Nhất Thống Chí, thường gọi là sông Phú Lộc, vì sông chảy qua làng Phú Lộc, mà làng Phú Lộc trước kia là một làng có nhiều nhân vật hữu danh và thịnh vượng nhất vùng Vĩnh Xương Diên Khánh. Sách Ðịa lý ngày nay, thường dùng tên Nha Trang mà gọi sông. Anh chị em bình dân thì gọi là sông Cái. Còn khách hàn mặc thì gọi là Cù Giang, tức sông Cù.

Theo các vị cố lão ở Khánh Hòa thì Nha Trang là tên kỳ cựu của con sông.

Nha Trang do tiếng thổ âm của người Chiêm Thành mà đọc trại ra. Tiếng đó là Ea Tran Yjatran. Ea hay Yja là nước là sông. Tran là lau lách. Gọi như vậy là vì xưa kia, hai bên sông lau lách mọc đầy.

Câu thơ được truyền tụng ở Khánh Hòa:

Lưỡng ngạn vi lô trường đảo hải

Tứ biên hoàng diệp dục vi thu.

Nghĩa là:

Trắng ngợp đôi bờ lau tới biển,

Vàng bay bốn phía lá gieo thu.

Có phải là câu thơ vịnh sông Nha Trang?

Nha Trang vốn là tên con sông. Khi người Pháp đánh chiếm Khánh Hòa xong, mới lấy làm tên thành phố hiện tại(29),

Nói tóm lại, dùng tên Nha Trang làm tên chính thức để gọi con sông Cù, tưởng đích đáng hơn tên nào hết. Tên cũ nay làm mới lại, đã hợp tình hợp lý, mà còn làm cho người phương xa dễ phân biệt với những con sông khác, và khó lẫn lộn về vị trí Bắc Nam.

* *

*

Sông Nha Trang không sâu, cũng không được rộng. Mùa mưa thì nước sông lai láng. Ðứng bờ bên nầy trông sang bờ bên kia thì “con ngựa trông nhỏ còn bằng con dê”. Ðến mùa nắng thì lòng sông, chỗ sâu nhất độ hai thước là cùng, còn thường thường thì từ một thước rưỡi trở xuống. Bề rộng của lòng sông, kể cả bãi cát ở hai bên, thì nơi rộng nhất không quá 500 thước và nơi hẹp nhất cũng từ 300 thước trở xuống, 200 thước trở lên. Ðó là nói về khúc sông từ vực Từ Mẫu đến biển. Còn trên khúc thượng lưu thì hẹp hơn nhiều.

Vì lòng sông cạn nên thuyền trọng tải chỉ lên xuống được dễ dàng trong mùa mưa.

Ðó là hiện trạng ngày nay.

Xưa kia, sông Nha Trang vừa sâu vừa rộng. Cửa sông mở từ Xóm Bóng thấu Hà Ra. Giữa sông không có nổng Cồn Dê. Từ Ngọc Hội nước chảy thẳng xuống biển chớ không phân lưu như hiện nay. Bến Trường Cá ở Phường Củi ăn sâu vào tận chân núi Trại Thủy chùa Hải Ðức và núi Gành chùa Kim Sơn. Nước lênh láng như biển. Mùa nắng cũng như mùa mưa, không lúc nào, không lúc nào có thể lội qua được.

Vì vậy nên chiến thuyền của nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn mới có thể lên xuống thành Diên Khánh, và bến Trường Cá mới dùng làm nơi tranh hùng tranh bá của hai nhà “đồng tánh bất đồng tông”.

Giữa hai nhà có ba trận đánh lớn trên sông Nha Trang.

- Năm Quý Sửu (1793), chiến thuyền của Nguyễn Ánh kéo lên Diên Khánh, bị quân Tây Sơn chận đánh tại Trường Cá. Hai bên kịch chiến, máu chảy đỏ sông!

- Năm Ất Mão (1795), tướng Tây Sơn là Trần Quang Diệu đem thủy binh và bộ binh vào thành Diên Khánh. Thủy binh của họ Trần bị Võ Tánh đánh chận tại Trường Cá. Trận này ác liệt gấp mấy mươi lần trận Quý Sửu. Quân Tây Sơn đã thiện thủy chiến lại đồng quyết tử nên quân nhà Nguyễn chống không nổi, bị tiêu diệt, xác chết và ván thuyền hư chận đứng cả nước sông. Võ Tánh thất kinh rút tàn quân vào thành cố thủ.

Trần Quang Diệu vây chặt thành.

Nguyễn Ánh hay tin đem thủy binh ra cứu. Nhưng không lên nổi Diên Khánh, phải đóng quân chặn nơi cửa sông Nha Trang, và các nơi núi non hiểm yếu.

- Sau đó Trần Quang Diệu có việc phải lui về Phú Xuân, đi đường núi bất tiện phải mở đường mặt biển. Thế là một trận đánh thứ ba xảy ra. Nhưng không kịch liệt bằng hai trận trước. Bởi Nguyễn Ánh biết Trần Quang Diệu hùng mãnh không thể thắng nổi, thêm nữa mục đích xuất quân chỉ để giải vây cho Võ Tánh, mà địch tự nhiên rút lui thì còn chận lại làm chi. Do đó, mà hai bên đều ít hao binh tổn tướng.

Những sự kiện lịch sử nầy tuy sử nhà Nguyễn không chép rõ. Nhưng cũng đã khắc sâu vào bia miệng người địa phương. Nên trải hơn 170 năm mưa nắng, rêu dẫu mờ mà nét vẫn không mờ.

Vịnh sông Nha Trang, Cổ Bàn Nhân có câu:

Trường Cá mây lồng tranh Hán Sở,

Cồn Dê cỏ phủ lớp tang thương.

gần đây một du khách ở Quy Nhơn vào chơi Nha Trang, nghe kể chuyện hai nhà Nguyễn tương tranh trên sông Cù, ngẫu chiếm hai câu trào lộng ngậm đủ tình, cảnh, cổ kim:

Trường Cá nước chìm hai họ Nguyễn,

Sông Cù đất nổi một cồn Dê!

* *

*

Phần nhiều khách du quan viếng sông Nha Trang, chỉ viếng khúc hạ lưutrung lưu, chớ không mấy ai có gan lên đến thượng lưu để xem những thác nước là nơi chứa đựng nhiều nhất kỳ thú của sông.

Sông Nha Trang có rất nhiều thác.

Từ khẩu sông Chò trở lên thì có:

- Thác Ðồng Trăng ở nơi giao thủy sông Chò và sông Cái.

- Thác Ông Hào cách thác Ðồng Trăng chừng một cây số.

- Thác Ðá Lửa.

- Thác Nhét.

- Thác Mòng.

- Thác Võng.

Những thác nầy đều nằm trong địa phận Ðồng Trăng và cách nhau chỉ trên dưới một cây số.

Và những người lên nguồn, đến Bàn Giáp gần Thác Võng thì phải bày lễ vật cúng quỷ thần rồi mới dám tiếp tục đi. Có lẽ nơi đây là ranh giới làng nước của “kẻ khuất mặt”, và lễ cúng kia là lễ bàn giao.

Qua khơi Thác Võng thì đến:

- Thác Dằng Xay,

- Thác Tham Dự,

- Thác Ngựa,

- Thác Hồng Tượng,

- Thác Trâu Ðụng,

- Thác Giang Ché,

- Thác Trâu Á,

- Thác Nai,

- Thác Rùa,

- Thác Hòm, vân vân...

Những người lên nguồn làm súc gỗ, lên đến Thác Hòm mà thôi. Trên nguồn có lắm thác nhưng ít người lên đến nên không có tên.

Và hầu hết những thác thượng dẫn không cao như những thác Camly, Gougah, Ankrouet Prenn ở Dalat. Thác nào cao lắm cũng trên dưới vài thước mà thôi. Nhưng nhiều thác rất nguy hiểm. Cho nên ghe bè lên xuống phải hết sức cẩn thận và tay chèo chống phải hết sức thạo nghề thì mới tránh khỏi tai nạn.

Có những điểm đặc biệt đáng lưu ý, là những thác sau đây kể từ nguồn trở xuống.

 

THÁC HÒM

Ở trên nguồn Gia Toui.

Nước trên các kheo các suối chảy dồn xuống một hồ rộng. Cuối hồ một đập đá thiên nhiên nằm chận ngang dòng nước chảy. Do đó nước hồ luôn luôn lênh láng và sâu không biết bao nhiêu.

Dưới đập đá có một lỗ cống bồng bềnh. Nước hồ theo lỗ cống chảy qua bên kia đập đá và tuôn xuống một vực sâu, tiếng vang ầm ầm.

Thợ rừng làm súc gỗ xong kết bè thả xuống hồ rồi trèo qua đập đá sang bên kia đợi. Bè gỗ thường bị mắc kẹt trong hang. Phần trôi ra ngoài mười phần chỉ còn độ ba bốn. Rất ít khi bè ra được nguyên.

Vì nước thác chảy luồn qua cống đập đá bốn bên bịt bùng nên gọi là thác Hòm.

 

THÁC RÙA

- Gọi như thế vì giữa thác có nhiều đá hình tròn tròn trông giống mai rùa. Những đá ấy lớp chìm lớp nổi. Bè đi vô ý bị va vào tất nguy.

 

THÁC NAI

- Giữa thác có một hòn đá hình thù giống một con nai mới lú sừng.

Thác Nai hiền như Nai. Nếu không có hình đá trông xinh xinh thì không mấy ai để ý.

Thác Nai, thác Rùa, thác Hòm ở trên Thạch Trại, là những thác hữu danh thuộc về nguồn.

Từ Thạch Trại trở xuống, những tác được để ý nhất là:

 

THÁC TRAÂU Á

- Trâu Á là trâu húc nhau. Gọi như vậy là vì nơi thác có hai tảng đá to lớn hình giống hai con trâu giao đầu lại với nhau, như đang húc lộn. Hình trâu có đủ đầu đủ sừng, một phần chìm dưới nước, một phần nổi lên trên. Bè phải len chính giữa hai đầu trâu mà đi. Lắm khi bị vướng vào sừng xảy ra tại nạn. Thời Tiền Chiến sừng trâu bị sét đánh gãy, nên sự qua lại ít nguy hiểm hơn xưa.

 

THÁC GIANG CHÉ

- Thác ở gần khẩu sông Khê.

Ở giữa thác có một tảng đá nổi cao, hình giống như một cái ché cổ. Ché bị sét đánh sứt hết một phía miệng.

Thác Giang Ché không nguy hiểm. Và ngoài cái Ché trời sanh rồi trời đánh, không có chi đặc biệt.

 

THÁC TRAÂU ÐỤNG

- Cảnh tượng khác thác Trâu Á.

Trâu ở thác Trâu Á đứng hai bên sông. Trâu ở thác Trâu đụng lại nằm phía giữa dòng. Và có ba con. Trâu mẹ nằm giữa, hai trâu nghé nằm hai bên.

Bè ở trên theo sức nước trôi xuống, nếu lỡ tay sào, thì nhất định bị đụng vào đá, không đụng vào tảng này cũng đụng vào tảng kia. Mà một khi đụng vào thì hoặc chìm hoaëc vỡ, chớ khó mà “bình yên”. Cho nên tay sào thật giỏi mới dám qua thác Trâu Ðụng.

 

THÁC HÔNG TƯỢNG

- Gọi tắc là thác Hông.

Gọi thế là vì nước thác xối thẳng vào hông núi rồi mới quay trở lại xuôi theo dòng sông. Bè trôi xuống, nếu chống đỡ không khéo, bị tột vào hông núi, thì dội ngược lại và chìm ngay.

Hông núi vừa to vừa mốc như da voi, nên gọi là hông tượng.

 

THÁC NGỰA

- Thường gọi là thác Ngựa lồng.

Thác dài đến trên dưới ba trăm thước. Không dốc nhưng có nhiều đá mọc ngầm dưới nước. Có ba tảng cao nhất, chỏm lên gần sát mặt nước. Nằm theo hàng dọc. Nước chảy xuống bị sức cản, bắn bọt tung tòe. Trông dạng nước chảy qua ba tảng đá ấy, lên cao rồi xuống thấp, giống như kiểu ngựa. Cho nên ba tảng đá mang tên là Kiều Nhất (tảng ở trên hết), Kiều Nhì (tảng ở giữa), Kiều Ba (tảng cuối). Sức nước qua thác Ngựa rất mạnh. Dòng nước chảy cuồn cuộn trông hung hãn như ngựa lồng. Do đó mà mệnh danh là thác Ngựa Lồng(30).

 

THÁC THAM DỰ

 

Cũng gọi là thác sông Cầu vì nằm nơi giao thủy sông Cầu và sông Cái.

Giữa thác nổi lên một cồn cát. Nước chảy chung quanh cồn giống như hai tay ôm choàng một thúng cát. Cánh phía Bắc cạn. Ghe bè đi bên cánh Nam. Thác không nguy hiểm.

 

THÁC DẰNG XAY

Mệnh danh như thế là vì thác chảy theo hình cánh chỏ, trông giống dằng xay xay lúa. Nước chảy rất mạnh. Nơi nghẹo cánh chỏ có một cồn cát. Nước chảy xuống dội mạnh vào nghẹo cánh chỏ bị dội trở lại, một phần theo dòng sông chảy xuôi, một phần chạy vòng quanh cồn cát như kiểu xay lúa. Ðó là một điểm nữa làm cho thác lấy tên là Dằng Xay chớ không lấn tên Cánh Chỏ hay Chữ Chi. Bè ghe khi xuống gần đến khúc nghẹo dằng xay, thì các tay sào phải sẵn sàng giơ ra theo hướng thuận tiện để chống vào vách đá cho ghe bè theo đúng đường trôi xuôi. Nếu lỡ tay thì thế nào cũng bị va vào vách đá. Mà một khi bị va thì không vỡ cũng chìm, hoặc bị đẩy lọt vào phần nước bị dội và bị nước cuốn chạy vòng quanh cồn cát, phải tốn nhiều công sức mới ra khỏi vòng xà quây.

 

THÁC VÕNG

Cảnh tượng có phần kỳ quái.

Ðá chồng thành một đập thiên nhiên, từ bờ phía hữu chạy xiên xiên ra đến hai phần ba sông. Nước đương xuống thác đã mạnh lại còn bị đập đá cản lại thành mạnh thêm. Ðã vậy tại chỗ nước lại có một dây rừng giăng ngang qua từ bờ phía bên tả đến đập đá như một cái võng đưa em. Dây ấy là một dây sống, lớn bằng bắp vế và giăng sà sà trên mặt nước. Nước thác chảy đánh tung dây lên cao. Dây tung lên rồi rớt xuống. Rớt xuống lại bị đánh tung lên. Cứ tung lên rớt xuống như dây của trẻ em tung để cùng nhảy với nhau. Ghe bè lên xuống, phải canh cho đúng lúc dây tung lên để lướt nhanh qua thác. Nếu qua không kịp thì bị dây quất xuống, ghe bè không vỡ cũng chìm, còn người không hộc máu chết tại chỗ, khi về nhà cũng bị sưng mình mẩy mà chết. Tại nạn xảy ra luôn.

Người địa phương tin là dây thiêng, không ai dám xúc phạm.

Một nho sinh quyết liều chết để cởi ách cho đồng bào. Chàng mài một lưỡi rựa thật bén, rồi đến chặt đứt hai đầu dây. Nhựa cây ra như huyết heo tuôn đỏ cả mặt nước. Thấy vậy kẻ mê tín càng tin ràng đó là huyết của cây thành tinh, và chắc thế nào chàng nho sinh cũng bị yêu ma bắt chết. Chàng nho sinh sau khi về nhà, kẻ thì đồn rằng học máu chết, người thì cười bảo “chàng bị Diêm vương đòi hỏi tội lúc tuổi đã quá cao”. Không biết lời nào phải. Chỉ biết rằng nhờ lòng nghĩa hiệp của chàng nho sinh mà võng tinh không còn và ghe bè qua thác được dễ dàng, yên ổn.

Một nhà nho nghe chuyện nho sinh, đắc ý vỗ đùi ngâm:

Trên đời chẳng có nhà Nho,

Thời nơi Thác Võng mối lo mãi còn.

Cho hay giấy trắng lòng son,

Nghìn thu tô điểm nước non thêm tình(31).

 

THÁC NHÉT

Giữa thác có nhiều đá nằm như thúng úp. Dưới thác có một lỗ to lớn lõm sâu vào vách núi, tục gọi là Lỗ Ðoi. Nước chảy rất mạnh, và bị đá chận thành có nhiều nơi chảy vòng nong theo kẽ đá. Ghe bè xuống thác, nếu không cẩn thận thì thường bị nước tống vào kẹt đá hoặc vào Lỗ Ðoi, mắc cứng như bị nhét.

Vì vậy mà thác mệnh danh là thác Nhét.

Ðể qua thác được bình an, mỗi khi đi ngang qua Lỗ Ðoi, người cầm sào lấy sào thọc vào lỗ mấy cái. Ðó là tục lệ xưa nay. Các nhà văn nhà thơ thấy vậy mới đặt tên cho thác Nhét một mỹ hiệu là “Mỹ Nhân quan”. Và những khách anh hùng muốn được “dị quái” phải “tùng phục”(32).

Ðến viếng Lỗ Ðoi, du khách không khỏi liên tưởng đến hồ Lỗ Ðĩ và miếu Lỗ Lườn ở Vạn Ninh. Có lẽ đó là tục thờ Lingam và Yoni của người(33) Chàm còn truyền lại.

Lỗ Ðoi cũng là một đề tài của khách ngâm vịnh. Ðược truyền tụng là bài của cụ tú Phan Duy Tuần họa vần bài của cụ Ðông Giả:

Trèo lên thì dễ, xuống mà coi,

Ghe nhét nhiều lần tại Lỗ Ðoi.

Nước chảy vòng nong gành rậm rịt,

Ðá hàng úp thúng lạch thoi loi.

Hiểm sâu quen thói chôn đồ đạc,

Lăn lóc cam phần ngủ bãi doi.

Ai bảo rằng linh? Dâm tợ đĩ!

Bao nhiêu sào chọt với dầm moi(34).

Các các thác khác, không có gì đặc biệt.

Và các thác kể trên, hầu hết nguy hiểm. Nhưng nguy hiểm nhất là Ngựa Lồng, Trâu Ðụng và Dằng Xay. Cho nên ca dao địa phương có câu:

Ngựa Lồng Trâu Ðụng Dằng xay

Khỏi ba thác ấy khoanh tay mà ngồi.

Ðó là nói việc đi xuống. Chớ đi lên thì ai cũng ngán Thác Ngựa, vì quá dài.

Trường Xuyên thời Tiền Chiến đã mượn thác Ngựa để gởi chút lòng nhắn cùng người “đồng hội đồng thuyền”.

Anh muốn tìm nguồn trong

Nên đi ngược dòng sông Cái?

Hay bị bùa bị ngải

Nên anh bỏ bãi lên nguồn?

Thuyền anh dù thuận gió đi luôn,

Ðến đầu Thác Ngựa cũn phải cuốn buồm trở lui.

Thế xưa lời đã nặng lời,

Anh cố xa em đi nữa,

Chẳng phải ý trời thời cũng khó xa.

Anh đi em ở lại nhà,

Biển sâu lặn lội,

Em nuôi mẹ già thay anh.

Trên các nhánh sông, nhánh nào cũng có nhiều thác. Song có tiếng nhất là thác Giang Lo, vì rất nguy hiểm.

 

THÁC GIANG LO

Nằm trên sông Giang.

Cao đến hai thước và đứng sững như vách.

Cách chân thác chừng mười lăm hai mươi thước lại có một hòn đá to lớn nằm ló đầu lên mặt nước. Bè ghe xuống thác thường bị tột vào đá vỡ tan. Cho nên những tay sào đi trên sông cái, dù tài giỏi đến đâu cũng không dám đi trên sông Giang.

Ghe đi trên sông Giang, hễ gần dến thác Giang Lo thì phải lo cất hết hàng hóa xuống để cho ghe qua thác rồi mới chất trở lên. Còn bè thì người chống phải ngồi bám vào bè cho thật chặt và ngọn sào phải để sẵn một bên. Bè xuống khỏi thác thì chìm sâu lút đầu người. Ðến khi nổi lên thì tay sào phải sẵn sàng để chống vào đá, cho bè thuận theo dòng nước mà xuôi.

Người ta bảo rằng:

Vì đi trên sông Giang, đến thác nầy ai nấy đều lo sợ, cho nên gọi là thác Giang Lo.

Nhưng sự thiệt thì Giang Lo là tiếng Thượng, đọc và viết theo tiếng Kinh.

Còn các thác khác cũng có nhiều cảnh lạ, nhưng khó mà đi đến, nên du khách tạm dừng chân nơi Giang Lo, để lấy sức trở lui xuống sông Cái.

* *

*

Từ nguồn chí biển, Sông Cái tức sông Nha Trang, vượt qua nào núi nào rừng, nào ruộng nương thôn ấp. Nếu sẵn tại Tống Ðịch, thì thế nào cũng có ít nhất tám cảnh Tiêu Tương(35).

Trong khi chờ mộng Giang Yêm(36), thì xin giới thiệu “thực chất” của sông Nha Trang, để khi mộng thành thì được “văn chất bân bân” cho khoái tâm khoái khẩu.

Sông Nha Trang có nhiều cá. Nhưng có một giống cá mà các bà nội trợ nặng tình Mạnh Quang thường mua về để “cử án”(37). Ðó là cá Ðục. Thứ cá nầy không phải riêng sông Nha Trang mới có. Song cá Ðục Nha Trang đặc biệt hơn các sông khác là thịt đã ngọt lại thơm.

Nhân vị đặc biệt ấy mà thời Nhật Pháp tranh quyền trên lãnh thổ Việt Nam (19401944), một người ở Nha Trang đã mượn con cá Ðục để gởi tâm sự cùng bạn đồng chí:

Sông Nha Trang,

Cát vàng nước lục,

Thảnh thơi con cá đục

Lội dọc lội ngang.

Ðã nguyền cùng em giữ dạ đá vàng,

Quý chi tách cà phê đen, ly sữa bò trắng,

Anh nỡ phụ phàng nước non?

Ðó, sông Nha Trang, cức Cù Giang, tức sông Cái, mới ngó qua tưởng không có gì đặc sắc. Nhưng nếu rõ được ngọn nguồn lạch sông, thì hưởng được không biết bao nhiêu thú vị, thú vị về phong cảnh, về lịch sử, về truyền thuyết... mà muốn hưởng được trọn phải chịu khó đến tận nơi.

 

C

Ngoài hai con sông lớn thượng dẫn, Khánh Hòa còn một số sông nhỏ. Ðáng để ý là những sông sau đây: Quận VẠN NINH.

 

SÔNG TÔ HA

Phát nguyên ở các núi nơi ranh giới Phú - Khánh. Chảy qua Tu Bông rồi chảy xuống vũng Trâu Nằm thuộc vịnh Vân Phong. Trên thượng lưu có đập ngăn nước goị là Ðập Sổ.

 

SÔNG BÌNH SƠN

Tục gọi là sông Hâu. Có hai nguồn: một từ vùng núi Tam Phong ngoài ranh giới Phú - Khánh chảy vào; một từ Hòn Chảo chảy xuống, qua Hiền Lương, rồi cùng nhánh kia hợp lại chảy xuống cửa Giã, vịnh Vân Phong. Sông nầy nằm phía trong Vạn Giã.

Quận NINH HÒA có một con sông nhỏ, bên cạnh sông Dinh. Ðó là:

 

SÔNG CẦU LẤM

Tên chữ là Ngọc Sơn, phát nguyên từ Hòn Bà: Có hai phụ lưu là hai thắng cảnh của Khánh Hòa: suối Cát và suối Ðá Chẻ(38). Sông chảy xuống vũng Nha Phu.

Quận VĨNH XƯƠNG có:

 

SÔNG PHÚ HỮU

Do nước Ba Hồ, một thắng cảnh của Khánh Hòa(39) chảy ra rồi chảy xuống vịnh Nha Phu.

 

SÔNG ÐỒNG BÒ

Ðây là nhánh Nam phái cũ của sông Nha Trang. Ngọn nước bị lấp, dòng nước nhiều khúc cạn thành đồng bằng, nhiều khúc còn đọng thành bàu, chỉ khi mưa lụt mới thấy lại dạng sông cũ. Mùa nắng sông nhờ nước ở Suối Dầu do một suối nhỏ, tục gọi là sông Dinh, chảy xuống Ðồng Bò, đến Trường Ðông, để ra Cửa Bé.

Do đó mà sông cũng thường gọi là sông Trường Ðông hay sông Cửa Bé.

Ở quận Diên Khánh, có một con sông vừa nhỏ vừa cạn, đường Quốc Lộ phải đi ngang qua một cái cầu bắc trên sông và mang tên sông. Ðó là:

 

SÔNG CẠN

Một nhánh nhỏ của sông Cái tức sông Nha Trang.

Trong Ðại Nam Nhất Thống Chí gọi là Hạc Giang(40) và chép rằng sông nầy do mương ngòi trong các đồng ruộng chảy dồn lại chớ không có nguồn.

Sự thật thì “nguồn” ở tại bờ sông cái phía Nam, cách đầu cầu Chợ Thành qua Phú Lộc chừng trăm thước. Nhưng nước ở sông Cái chỉ khi nhiều lắm mới tràn vào sông Cạn.

Ngoài nước sông Cái, sông Cạn còn nhận nước các đồng ruộng, như Ðại Nam đã chép, nhiều nhất là nước Cầu Lùng.

Cầu Lùng ở phía Nam thành Diên Khánh, trên con đường Quốc Lộ số 1. Tại bến xe Thành đi vào thì tới Cầu Lùng rồi tới cầu Sông Dinh.

Dưới Cầu Lùng có một lỗ nước rộng lớn và rất sâu, mùa hạ nắng mấy cũng không cạn.

Cũng có thể gọi vũng Cầu Lùng là “ngọn nguồn” thứ hai của sông Cạn.

Cũng có thể gọi vũng Cầu Lùng là “ngọn nguồn” thứ hai của sông Cạn.

Sông Cạn chảy qua Phước Thạnh, Võ Kiện, Võ Cạnh, xuống Phú Vinh để cùng các mương rãnh dồn nước chảy vào Cửa Bé những lúc trời mưa to.

Phong cảnh của con sông cũng như của cầu Sông Cạn, không có gì ngoạn mục.

Nhưng cầu Sông Cạn là một cầu lịch sử.

Năm Bính Tuất (1886) dưới triều Ðồng Khánh hai nhà lãnh đạo nghĩa binh Cần Vương là Trịnh Phong và Nguyễn Khanh tuẫn quốc nơi gò bên cầu(41). Và 24 năm sau đến lượt chí sỹ Trần Quý Cáp.

Nguyên cuối triều Thành Thái đầu triều Duy Tân, cụ Trần Quý Cáp, hiệu Thái Xuyên, người làng Bất Nhị, huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam, đậu Tiến sỹ, vào ngồi giáo thọ huyện Tân Ðịnh, tỉnh Khánh Hòa.

Cụ là một nhà chí sĩ cùng các cụ Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng là chỗ thâm giao.

Khi ngôì giáo thọ Tân Ðịnh, Trần chí sĩ ngấm ngầm tuyên truyền chống nào khoa cử, bài trừ hủ tục, hô hào chấn hưng công thương...

Biết rằng chí sĩ là một nhà cách mạng nguy hiểm, bọn thực dân và bọn quan An Nam, tay sai của chúng, luôn luôn theo dõi. Ðể tránh sự dòm giỏ ngó treo của bọn chó săn, các thơ từ của chí sĩ, thơ nhà cũng như thơ ngoài, đều gởi cho quan huyện Tân Ðịnh. Quan huyện Tân Ðịnh lúc bấy giờ là cụ Tấn Sỹ Hồ Sỹ Tạo, người Hòa Cư, phủ An Nhơn, tỉnh Bình Ðịnh, bạn đồng khoa cùng chí sĩ. Nhờ vậy mà chữ thánh hiền không bị mắt cú vọ rây nhơ.

Năm Mậu Thân (1908) ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Ðịnh nổi lên phong trào “xin xâu xin thuế”. Ðồng bào hớt tóc ngắn kéo nhau đến Tỉnh yêu cầu Chánh phủ giảm bớt xâu thuế. Phong trào rất sôi nổi. Ðể trấn an nhân tâm bọn thực dân phong kiến sau khi thấy bắn giết không đi tới đâu, bèn hứa hẹn thỏa mãn lời yêu cầu. Ðồng bào giải tán, chúng lùng bắt những người cầm đầu, lớp bỏ tù lớp xử tử.

Trong khi phong trào đương sôi nổi gia đình cụ Trần gởi thư vào nói rõ tình hình và thỉnh ý cụ. Theo thường lệ, thư gửi cho quan huyện Tân Ðịnh. Chẳng may lúc bấy giờ cụ Hồ Sỹ Tạo về Bình Ðịnh linh gian cho bà cụ thân sinh. Quyền tri huyện là Phan Bá Hoành mở thư ra xem, liền đem trình cho Tỉnh để lập công hầu mong được thực thụ chức tri huyện Tân Ðịnh.

Quan tỉnh Khánh Hòa lúc bấy giờ là Phạm Ngọc Quát làm Tuần Vũ và Nguyễn Mại làm án sát.

Gặp được dịp tỏ lòng trung thành cùng chủ, Phạm Ngọc Quát cùng những Mại, một mặt tư Sứ và Bộ, một mặt bắt tống lao nhà chí sĩ. Cụ Hồ Sĩ Tạo đương ở nhà cư tang cũng bị liên lụy.

Hai cụ bị kết án tử hình vì tội mưu đồ phản loạn. Cụ Trần bị xử lăng trì. Cụ Hồ bị trảm quyết. Triều đình Huế xét “không có gì nặng” giảm án cụ Trần xuống trảm quyết và cụ Hồ khổ sai chung thân!

Cụ Hồ bị nhốt ở ngục Bình Ðịnh. Trong ngục cụ có câu:

Thảo mẹ ba năm lòng cỏ thẹn,

Chăn dân tám tháng vận cầm rơi.

Cụ Trần bị hành quyết tại cầu Sông Cạn.

Cụ bước ra pháp trường với thái độ thản nhiên. Cụ lấy chiếc khăn nhiễu bịt đầu đưa cho tên đao phủ:

- Sự nghiệp của tôi chỉ có chừng nớ. Chú cầm lấy và chém tôi một đao cho mát.

Trời đương nắng bỗng kéo mây và gió lạnh thổi! Ðồng bào không cầm lòng được, khóc rống! Bọn thực dân cũng tỏ vẻ bùi ngùi. Riêng bọn quan An Nam, tay sai của chúng, lấy làm đắc ý vì đã tỏ được lòng khuyển mã cùng quan thầy lại trừ được cái đinh chính nghĩa ở trước đôi mắt tà nịnh. Chúng lại còn buộc gia đình phải mai táng cụ Trần tại Khánh Hòa! Người có tâm trong nước, ai cũng căm giận phường gian nịnh, vì danh lợi mà bán tâm hồn cho giặc, phản quốc phản dân.

Và người Khánh Hòa in sâu cảnh tượng thương tâm vào lòng vào não. Cho nên mùa xuân năm Ất Mão, sau khi Nhật lật đổ Pháp (1945), nhân trong thành phố Nha Trang có mấy con đường mới cần đặt tên, các thân hào nhân sĩ Khánh Hòa liền đề nghị đặt tên Trần Quý Cáp cho con đường chạy trước mặt nhà của hậu duệ Phạm Ngọc Quát, để kẻ qua người lại lấy đó làm gương. Và các ông già bà cả đã chứng kiến thảm cảnh năm Mậu Thân (1908) còn sống sót đến nay, hễ nhắc đến chuyện xưa đều không cầm được nước mắt!

Còn con sông Cạn đến mùa nắng thì nước khô. Nhưng nơi cầu, nước không bao giờ ráo. Phải chăng đó là giọt lệ khóc anh hùng tích tụ, dòng hận của khách “Quốc thù vị báo” còn lưu?

Từ Nha Trang đi lên, trước khi đến Chợ Thành Diên Khánh thì phải qua cầu Sông Cạn. Qua cầu Sông Cạn, nghĩ đến chuyện chí sĩ Trần Quý Cáp, đến hai vị anh hùng họ Trịnh họ Nguyễn, người hữu tâm không thể hững hờ đi qua.

* *

*

Khánh Hòa còn một ít con sông khác, nhưng không đáng kể.

Có một điểm đáng lưu ý là sông Khánh Hòa, mặc dù phát nguyên ở nội địa, sông nhỏ cũng như sông lớn, mùa nắng, cạn thì có cạn chớ ít khi khô rốc. Vì núi nhiều cây, trời thường mưa, khe suối luôn luôn trữ nước. Cho nên có câu:

Sông không khó nhờ nguồn trữ nước,

Con cái sang giàu nhờ phước cha ông.

* *

*

 

 

IV

ÐỒNG BẰNG

 

Tỉnh Khánh Hòa, núi rừng chiếm hết 15/16 diện tích. Ðồng bằng chỉ còn 1/16 tức 33.950 ha. Ðất đã khai hiện nay trên 32.000 mẫu tây.

Từ Gia Long đến Tự Ðức ruộng đất Khánh Hòa, theo bộ thuế điền thổ, gần 12.600 mẫu ta, tức 6.800 mẫu tây. Năm Thành Thái thứ mười (1898) số ruọng đất lên được gần 29.155 mẫu, năm thứ 11 (1899) lên 30.028 mẫu dư, đến năm thứ 18 (1906) lại lên đến 31.260 mẫu ta tức 15.630 mẫu tây.

Ðem so với diện tích trồng tỉa hiện thời thì nay ruộng rộng gấp đôi xưa.

Ðó là theo giấy tờ. Trên thực tế thì từ trước đến giờ, ruộng đất Khánh Hòa, trừ những đồn điền của người Pháp mới khai khẩn thời Pháp thuộc, không tăng cũng không giảm. Diện tích ghi trong bộ thuế điền thổ không đúng sự thật. Từ đời Thành Thái trở xuống thuế má luôn luôn tăng. Ðể đủ số thuế Nhà nước ấn định cho mỗi tỉnh, Chánh quyền địa phương không gia tăng giá biểu mà lại gia tăng diện tích trồng tỉa, mặc dù trên thực tế ruộng đất không hề tăng một tấc nào. Cho nên từ Thành Thái thứ 10 đến thứ 18 mà diện tích tăng gấp bốn lần!

Con số 32.100 mẫu tây cũng là con số trong sổ bộ hiện thời. Có sai chăng cũng chỉ sai chút ít mà thôi.

Ruộng đất Khánh Hòa đã hẹp mà lại còn bị núi đồi chia cắt từng vùng, từng khoảnh, thành thử ít nơi có cảnh “cò bay thẳng cánh”, có cảnh “lúa ngập lút mây”.

Nhiều ruộng đất nhất và ruộng đất tốt nhất là Ninh Hòa, thứ đến Diên Khánh, Vạn Ninh, Vĩnh xương và Cam Lâm, đất trồng tỉa không được nhiều bằng hai quận kia. Còn Khánh Dương thì đất núi chỉ thích hợp với cỏ và tranh săng. Ruộng ít đất.

Người xưa đã đặt cho những cánh đồng Khánh Hòa nhiều tên rất “thực tế” và rất “bình dân”.

Ở Vạn Ninh có:

- Ðồng Găng, Ðồng Mốc, Ðồng Ðáy, Ðồng Miễu, Ðồng Gáo, Ðồng Bà Chỉ, Ðồng Lớn, Ðồng Bé, Ðồng Ðụt...

Ơû Ninh Hòa có:

- Ðồng Cháy ở phía Ðông quận lỵ.

- Ðồng Nay, Ðồng Chuôm ở vùng phía Tây quận lỵ.

Ở Vĩnh Xương có:

- Ðồng Ðế ở phía Bắc thành phố Nha Trang và gần quận lỵ Vĩnh Xương.

- Ðồng Bò ở phía Nam thành phố Nha Trang.

Diên Khánh có:

- Ðồng Nga, Ðồng Lũy. Ðồng Dài, ở phía Bắc ngạn Sông Cái.

- Ðồng Trăng, Ðồng Sậy, Ðồng Cọ, Ðồng Lớn... ở phía Nam ngạn.

Ở Cam Lâm có:

-Ðồng Lác, nay đã thuộc về thị xã Cam Ranh.

Ðó là những cánh đồng thường được nhắc nhở đến và tên đồng đã dựa theo những đặc điểm của đồng mà đặt. Nhưng cảnh sắc đã nhiều thay đổi, nên hiện nay có nhiều cánh đồng, không hiểu tại sao lại mang tên như thế. Ví dụ: Ðồng Ðế, Ðồng Bò, Ðồng Cọ, Ðồng Nga... Hỏi thăm, một ông lão cười:

Người đâu hỏi chuyện khùng khiên

Xưa đặt nay truyền chớ biết vì sao!

Hiện nay, để tiện lợi trong việc thực hiện chính sách xây dựng nông thôn, cơ quan hữu trách chia ruộng đất Khánh Hòa ra thành nhiều cánh đồng, và tên đồng gọi theo tên những thôn ấp quan trọng.

Vạn Ninh có những đồng:

- Tu Bông ( Tân Phước, Hội Khánh).

- Vạn Giã (Tứ Chánh, Bình Trung, Phú Cang, Quảng Hội).

- Mỹ Ðồng v.v...

Ninh Hòa có:

- Ðồng Xuân (Ðồng Thân, Nghi Xuân)

- Vĩnh Thịnh.

- Ninh Ích,

- Ðại Tập, Ðại Mỹ,

- Ninh Hòa (Hà Thanh, Vĩnh Phước, Thanh Châu).

- Tân Hưng, Trường Lộc v.v...

Vĩnh Xương có:

- Phú Hữu,

- Xuân Phong,

- Phú Vinh v.v...

Diên Khánh có:

- Tứ thôn Ðại Ðiền (Ð.Ð Trung, Ð.Ð Nam, Tây, Ðông).

- Phú Khánh, Nghiệp Thành.

- Thanh Minh.

- Ðồng Trăng (Khánh Xuân, Khánh Lâm) v.v...

Cam Lâm có:

- Hội Xương,

- Vĩnh Phú v.v...

Ruộng gần nước thì làm hai mùa, ruộng xa nước thì làm một mùa. Ruộng rộc thì cấy ruộng gò thì gieo.

Ở Trung Việt, ruộng đất Khánh Hòa đứng vào hàng ưu tú. Nhưng đối với đồng Nam Việt thì còn kém xa.

Tuy vậy, đồng Khánh Hòa thời bình vẫn đủ nuôi nhân dân Khánh Hòa. Cho nên người nông dân Khánh Hòa vẫn cao giọng hát.

Mẹ người áo gấm người yêu,

Mẹ ta áo vải ta chiều ta thương.

* *

*

 

 

V

BIỂN VÀ BỜ BIỂN

 

A

Biển Khánh Hòa chạy từ vũng Rô đến Cam Ranh, dài chừng 100 cây sống đường thẳng.

Có bốn vịnh.

- Vịnh Vân Phong chạy từ chân núi Mã Cảnh đến chân phía Bắc núi Phước Hà.

- Vịnh Nha Phu chạy từ chân núi phía Nam Phước Hà đến chân đèo Rỳ Rỳ.

- Vịnh Cù Huân chạy từ đèo Rù Rỳ đến chânn úi Cầu Hùm trong dãy Hoàng Ngưu Sơn.

- Vịnh Cam Ranh, nay thuộc về thị xã Cam Ranh.

Trong mỗi vịnh đều có vũng và cửa biển.

 

VỊNH VAÂN PHONG

Rộng lớn nhưng rất kín đáo. Bán đảo Bàn Sơn dài gần 30 cây số, chạy từ đèo Cổ Mã xiên xiên theo hướng Ðông Nam làm cánh cửa che gió Bấc. Bán đảo Phước Hà dài trên 20 cây số, cũng chạy xiên xiên theo hướng Ðông Nam, làm cánh cửa che gió Nam. Tàu bè gặp bão thường ghé vào đụt.

Trong vịnh có vũng Trâu Nằm ở Tu Bông, vũng Hòn Khói ở Ninh Hòa, đối diện nhau. Và ở gần cuối dãy Phước Hà có vũng Cây Bàng.

Những vũng nầy là những nơi sinh nhai của đồng bào ngư phủ.

Vịnh có hai cửa biển là cửa Vạn và cửa Giã.

CỬA VẠN, Pháp gọi là Port Dayot ở tại Ðầm Môn, dưới chân bán đảo Bàn Sơn(42).

Trước cửa có một hòn đảo lớn, tục gọi là Hòn Lớn, tên chữ là Ðại Dự, đứng che. Cho nên cửa rất kín đáo. Chính nơi đây là nơi tàu bè núp bão tố.

Vào ra cửa có hai lạch ở giữa Hòn Lớn và hai nhánh núi của bán đảo Bàn Sơn. Lạch phía Ðông gọi là Lạch Cửa Bé, lạch phía Tây gọi là Lạch Cửa Lớn hay Lạch Cổ Cò.

CỬA GIÃ nằm tại Vạn Giã. Nước sông Hậu chảy ra cửa nầy.

Cửa Giã là nơi ghe thuyền buôn bán ra vào. Cá tôm ở các vũng phần nhiều cũng dồn về Cửa để phân phối đi các nơi. Cho nên dân cư đông đúc.

Vạn Ninh thịnh vượng nhờ cửa Giã một phần, và ruộng đất một phần.

Tên Vạn Giã là do tên hai cửa biển ghép lại.

 

VỊNH NHA PHU

Bề ngang gần sáu cây số, bề dài chừng vài chục cây số. Gần bằng một góc tư vịnh Vân Phong.

Trong vịnh có cửa Hà Liên là cửa sông Dinh ở Ninh Hòa chảy xuống.

Thuyền ghe lên xuống cửa nầy để buôn bán cùng Ninh Hòa.

 

VỊNH CÙ HUAÂN

Ðây là một vịnh quan trọng nhất của tỉnh Khánh Hòa.

Vịnh trống trải. Gió Nam gió Bấc thổi qua đều không có sức ngăn cản. Cho nên không được thuận lợi cho tàu thuyền những lúc gió to sóng dữ.

Trong vịnh có hai cửa biển: Cửa Lớn tức cửa Nha Trang và Cửa Bé tức là cửa Trường Ðông.

Tuy trống trải, Cửa Lớn tức cửa Nha Trang là một hải càng quan trọng ở Trung Việt.

Tàu buôn, tàu chiến đều thả neo , không ngày nào không có.

Ðây vừa là một nguồn lợi cho thành phố Nha Trang vừa là một máy điều hòa không khí, vừa là một cảnh dưỡng mục dưỡng thần.

Còn Cửa Bé rất có lợi cho việc chài lưới. Nhân dân ở Trường Ðông đều sống nhờ Cửa Bé. Và nước mắm ngon trong tỉnh, một phần lớn do Cửa Bé mà ra. Cho nên Cửa Bé tuy nhỏ mà nổi tiếng từ xưa.

Cửa Lớn tên chữ là Ðài Cù Huân, Cửa Bé gọi là Tiểu Cù Huân.

 

VỊNH CAM RANH

Vừa rộng rãi vừa kín đáo, vịnh Cam Ranh là một hải cảng đứng vào hàng hải cảng tốt nhất Á Ðông, về mặt quân sự cũng như về mặt thương mại. Nhưng trước kia, nhân dân Khánh Hòa chưa được hưởng lợi, ngày nay lại cắt giao cho thị xã Cam Ranh và người Việt Nam không được lui tới nếu không có giấy phép của người Mỹ.

Tuy Cam Ranh không còn hệ thuộc Khánh Hòa, nhưng nhân dân Khánh Hòa không quên Cam Ranh và không quên câu chuyện năm Ất Tỵ (1905).

Năm ấy Nhật thắng Nga. Tàu chiến của Nga chạy ngang qua phần biển Khánh Hòa, chạy vào trốn tại vịnh Cam Ranh. Nhân đi vào Nam, qua Khánh Hòa, ba nhà chí sĩ Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp, Huỳnh Thúc Kháng ghé lại Cam Ranh xem tàu Nga.

Ði thăm, sự thật không phải cốt để thỏa mãn tính tò mò, mà chính để mừng chiến thắng oanh liệt của một dân tộc da vàng, để thêm phần tin tưởng ở sự thành công sau này của cụôc cách mạng dân tộc do những nhà chí sĩ ái quốc lãnh đạo, trong đó có hai cụ.

Bọn chó săn của Pháp theo dõi, biết được.

Và bọn quan An Nam, khi kết án hai cụ về tội “mưu đồ phản loạn’, đã vin vào việc đi thăm tàu Nga là một bằng cớ để múa bút tà ngụy buộc tội cho thêm nặng nề!

Ðồng bào Khánh Hòa cũng không quên bãi cát Cam Ranh là nơi đày những chiến sĩ Cần Vương, sau khi phong trào đã bị tan rã (1887), và nhiều người đã vùi thây nơi cát trắng biển xanh.

Sau nầy Cam Ranh dù có thay đổi hẳn bộ mặt, người Khánh Hòa nói riêng, người Việt Nam nói chung, chắc không nỡ quên những bàng lịch sử đã in sâu vào bia miệng nhân dân địa phương.

 

B

Bờ biển Khánh Hòa hình cong như lưỡi liềm, lưng trở vào đất, lưỡi trở ra biển. Nhưng không phải trơn liền và bằng phẳng như lưỡi liềm, mà chỗ cao chỗ thấp, nơi lõm nơi lồi, đoạn thì ghềnh đá chông chênh, đoạn thì bãi cát êm dịu.

Sơn mạch từ Ðại Lãnh, Mã Cảnh chạy thẳng ra biển xiên xiên theo hướng Ðông Nam tạo thành một bán đảo. Ðó là bán đảo Bàn Sơn.

Bán đảo Bàn Sơn, dài gần 30 cây số. Trong nhỏ ngoài to, hình giống như một chiếc chìa khóa sửa xe đạp mà răng day vào Vạn Ninh, cán trở ra Bắc.

Hai “răng chìa khóa” như hai cánh tay ôm lấy Cửa Vạn mà hòn Ðại Dự đứng trước làm bình phong.

Từ Ninh Mã, dưới chân đèo Cổ Mã đến mũi Hòn Ngang, dài 13 cây số, bờ biển cao nhưng ngay ngắn. Qua khỏi mũi Hòn Ngang, đi vào chừng trên 3 cây số nữa thì núi nổi lên làm cho bờ biển trở nên gập ghềnh khúc khuỷu, cao thấp lõm lồi, mặt ngoài cũng như mặt trong. Từ Ninh Mã đến Vĩnh Giật phía Tây, mũi Hòn Ngang phía Ðông, là cán chìa khóa. Từ Vĩnh Giật Hòn Ngang đến Khải Lương, là răng chìa khóa. Trong khoảng răng chìa khóa có nhiều mũi đá, ngoài mũi Hòn Ngang, như mũi Ðá Chôn, Mũi Ðôi, Mũi Hòn Chò, Mũi Cột buồm, ở phía Ðông bán đảo. Mũi Gành ở cuối bán đảo về phía Nam, mũi Nai Ba Kèn ở phía Nam Cửa Vạn, mũi Cổ Cô mũi Ðá Sơn... ở phía Tây bán đảo.

Bán đảo Bàn Sơn là bờ phía Ðông của vịnh Vân Phong.

Bờ phía Tây của vịnh, tức là một đoạn bờ biển “chính thức” của Khánh Hòa, chạy từ Vũng Trâu Nằm đến cuối dãy Phước Hà Sơn của Ninh Hòa.

Ðoạn nầy chia làm hai phần:

- Từ Vũng Trâu Nằm đến Vũng Hòn Khói, bờ biển thấp và toàn cát hình lưỡi liềm. Những sông những suối chạy vào biển, chia bãi cát thành nhiều khoảnh, khiến cho lưỡi liềm bị mẻ nhiều nơi.

- Từ Hòn Khói trở vào Nam, núi nằm sát biển, nên hờ biển thường thường cao và dốc. Nhiều nơi ghềnh đá chênh vênh, dưới chân ghềnh có nhiều hang nhiều hố. Có một số hang hố ăn sâu vào lòng núi, làm ngõ ra vào cho những “thạch thất” tức những động đá ở bên trong.

Ðoạn nầy nằm dưới chân dãy Phước Hà, mặt Ðông Bắc. Bờ biển nhô ra nhiều mũi nhọn. Ðáng kể là mũi Bàn Thang, mũi Bãi Chướng, mũi Bắt Tay. Mũi Hòn Thị là cùng điểm (terminus) của dãy Phước Hà.

Dãy Phước Hà là cánh cửa phía Nam của vịnh Vân Phong và là cánh cửa phía bắc của vịnh Nha Phu.

Cũng như phía bên Vân Phong, phía bên Nha Phu núi cũng chạy sát biển. Bờ biển cao nhưng có phần thẳng, ít nơi lồi lõm hơn phía bên Vân Phong. Song dưới chân ghềnh cũng có nhiều hang hố ăn thông vào động bên trong của Hòn Hèo.

Cho nên nếu có binh đóng trong lòng dãy Phước Hà thì không sợ bị phong tỏa. Vì ngoài những đường vô ra ở trên núi, còn nhiều ngõ thông thương ở ngoài biển.

Bờ biển phía Ðông Bắc vịnh Nha Phu cao. Bờ biển phía Tây, từ cửa Hà Liên chạy vào tới Rù Rỳ, thấp, vì núi chạy có hơi xa biển. Nhưng thỉnh thoảng núi đột khởi hoặc chạy thọc ra biển, khiến bờ biển đương bằng vụt nổi, đương liền lạng vụt chông chênh. Như ở Tân Thủy có Hòn Hoài, ở ranh giới Ninh Hòa Vĩnh Xương có đèo Ruột Tượng và nhất là qua khỏi Lương Sơn có đèo Rù Rỳ, làm thay đổi hình thể và sắc thái bờ biển.

Qua hải phận vịnh Cù Huân, bờ biển vẫn không nhất trí, vì có núi thỉnh thoảng chạy ra biển chỗ ít chỗ nhiều.

- Từ Rù Rỳ đến Cù Lao, bờ biển toàn cát trắng, thấp và bằng phẳng mịn màng, dài độ ba cây số.

- Tại vùng Cù Lao, bờ biển toàn cát trắng, thấp và bằng phẳng mịn màng, dài độ ba cây số.

- Phía Nam Cù Lao, cửa sông Nha Trang cắt ngang bờ biển làm đôi. Nếu không có cầu Xóm Bóng nối liền bắc Nam, thì kẻ bên nầy người bên kia không khỏi nặng tình trông đợi.

- Từ cửa sông Nha Trang đến Trường Tây thì bãi rộng cát bằng, hình giống chiếc yển nguyệt đao bằng bạc mà lưỡi sắc bén do sóng mài. Dài sáu cây số.

- Từ Trường Tây đến Trường Ðông, dài hai cây số, hòn Cảnh Long như con rồng xanh, nằm sát biển, làm cho bờ biển nổi cao.

- Nếu không có Cửa Bé cắt ngang, thì hòn Cảnh Long nối liền với dãy Hoàng Ngưu Sơn vào thẳng Cam Ranh, thì bờ biển là một bức trường thành cản sóng gió tràn vô đất.

- Bờ biển thuọc hải phận Cam Ranh là một bán đảo chạy từ chân Hoàng Ngưu Sơn ra biển, xiên xiên theo hướng Ðông Nam. Cát trắng chen núi xanh, chạy dài hơn 30 cây số, làm cánh cửa che cho vũng Thủy TRièu và vịnh Cam Ranh suốt mặt phía Ðông. Ði ngoài biển nhìn vào chỉ thấy núi xanh cát xanh.

Bờ biển Khánh Hòa đại khái là thế. Hình trạng bất nhất, khí sắc bất nhất. Nhờ vậy mà phong cảnh luôn luôn thay đổi. Hành khách đi đường hàng không trông xuống, đi đường hàng hải trông vào luôn luôn tìm thấy cảnh mới lạ, khiến mặt cũng như lòng, không chán không nhàm.

Bờ biển Khánh Hòa có nhiều bãi cát rất đẹp, rất quyến rũ, như:

Bãi Ðại Lãnh ở dưới chân đèo Cả. Bãi dài chừng hai cây số. Cát trắng mịn. Trên bãi trồng dương liễu thành rừng, tàn xanh bóng mát. Biển xanh tắm cát trắng. Liễu lục che cát trắn. Gió biển thổi vào, tiếng dương vi vút, tiếng sóng xòa xạc. Một bên cao mà dài. Một bên tháp và ngắn. Dường thì trái nhau, mà thật hế sức ăn nhịp với nhau, như tiếng sáo tiếng trống hòa điệu.

Khách du uqan thường kéo nhau đến thưởng thức.

Bãi Ðồng Ðế ở phía Bắc Cù Lao. Dài chừng một cây số. Bằng thẳng sạch sẽ. Khách phong lưu thường kéo nhau ra tắm mát phơi nắng.

Bãi Nha Trang, một thắng cảnh của Khánh Hòa, một nơi đã làm cho Nha Trang nổi tiếng là “miền cát trắng dương xanh” khắp toàn quốc(43).

Bãi dài chạy từ Hải Triều đến Cam Ranh, dài trên dài trên 16, 17 cây số. Cát trắng phau phau, trắng hơn cả cát Nha Trang, Ðồng Ðế. Nhưng vì ở xa nơi thị tứ nên du khách ít vãng lai. Sau nầy khi Cam Ranh đã trở thành nơi đô hội phồn hoa thì Bãi Dài nhất định sẽ trở bên bãi biển quyến rũ du khách thừa lương hơn bãi nào hết.

 

C

Dọc theo bờ biển, Khánh Hòa có rất nhiều Ðảo. Lớn nhỏ tất cả là 71 hòn.

Trong vịnh Vân Phong có:

- Hòn Ðiệp Sơn, trên cao trông xuống giống hình con nòng nọc, đuôi trở vào Nam, tục gọi Hòn Bịp.

- Hòn Ðại Dư, tức Hòn Lớn, dài đến 14-15 cây số, và rộng từ 2 đến 6 cây số, chận ngang Cửa Vạn.

Chung quanh có nhiều hòn đảo nhỏ, trông như những con gà con chạy chung quanh gà mẹ.

- Hòn Mỹ Giang ở phía Ðông bán đảo Phước Hà. Trước mặt có hai hòn đảo nhỏ là Hòn Thẹo và Hòn Khô. Và ngoài xa có Hòn Ðỏ (cũng gọi là Hòn Hèo) và hòn Cứt Chim. Ðó là những hòn đảo phụ thuộc.

Trong vịnh Nha Phu có:

- Hòn Trà La tức là hòn Chà Là, bên cạnh có hòn Hố và hòn Rồng. Ba hòn nầy là ba hòn yến và nằm che ngoài khơi.

- Hòn Thị Sơn gọi tắt là hòn Thị, phía Ðông có bán đảo Phước Hà che, phía Tây có nhiều đảo nhỏ chầu hầu, như hòn Nứa, Hòn Rêu, hòn Trồng hòn Sấm.

Trong vịnh Cù Huân có:

- Hòn Quy Ðảo tức hòn Rùa vì hình tướng tợ con rùa bò vào Nam. Ðứng nơi bãi Nha Trang trông ra, ném về phía Bắc.

- Hòn Bút Sơn hình giống như một chiếc nón Huế úp sấp. Pháp gọi là Pyramide. Tục gọi là hòn Dụm. Ở trên đảo có yến sào, nên cũng gọi là Hòn Yến.

Ca dao Khánh Hòa có câu:

Anh đứng Hòn Chồng,

Trông sang Hòn Yến.

Lên thăm Tháp Bà

Về viếng Sinh Trung.

Non xanh nước biếc trập trùng,

Biết bao liệt nữ anh hùng, em ơi!

Em hãy nhận lời

Cùng anh kết ngãi.

Ðầu nguồn cuối bãi

Ta hãy nương nhau.

Biển Cù nước mãi còn sâu.

Công linh chẳng trước thời sau cũng thành.

Những cảnh trong bài ca là những cảnh ở trong phạm vi vịnh Cù Huân, và Hòn Yến nói trong bài là hòn Dụm, hòn Bút vậy.

Phía bắc hòn Dụm có một hoàn đảo nhỏ nữa gọi là hòn Câu.

Ở khoảng giữa hòn Dụm và hòn Câu, có hai cụm đá trụ đứng song song.

Vì Hòn Dụm là hòn Bút, nên hòn Câu gọi là hòn Nghiên và hai cụm đá nhỏ gọi là hòn Mực.

Biển có bút có nghiên có mực, trời trải mây ra làm giấy, để cho bầy én tía bầy nhạn trắng làm chữ viết nên bài thơ nghìn ý muôn lời, điểm trang Cửa Lớn thành một bức tranh tuyệt mỹ.

Thời Tiền Chiến có câu:

Sóng mài nghiên biển ngòi non chấm,

Gió trải tờ mây chữ nhạn đề.

Là do cảnh của Nha Trang gợi hứng.

Hòn Bút nằm ngay thôn Cù Lao, cách bờ biển 17 cây số. Ðứng nơi bãi biển Nha Trang nhìn ra thấy dường như ở chính trước mặt. Xiên xiên về hướng Ðông Nam, và cách bờ biển ba cây số, có một hòn đảo to lớn, nứt nhiều nhánh xa trông như những con cá sấu bò xuống nước. Ðó là:

- Ðảo Ðàm Mông, tục gọi là Hòn Trẻ(44). Trên đảo có thôn Bích Ðầm, người ở đông đúc. Phía Ðông có mấy hòn đảo nhỏ, hình cá óc nóc tục gọi là hòn Nọc. Có Hải đăng.

Ðảo nầy nằm ngay trước mặt Cầu Ðá xã Trường Tây.

Nằm ngay trước Cửa Bé xã Trường Ðông, có:

- Ðảo Bồng Nguyên tục gọi là Hòn Miếu. Trên đảo có thôn Trí Nguyên.

Phái Ðông có ba hòn đảo đứng thành hàng dọc, hợp cùng đảo Bồng Nguyên thành bốn trụ ba biểu đứng trước ngôi đình là đảo Ðàm Mông.

Ha hòn nầy tục gọi là:

- Ðảo Tầm, đảo Một và đảo Mùn.

Qua hải phận Cam Ranh có:

- Hòn Nội và Hòn Ngoại.

Ðó là hai hòn đảo có nhiều yến sào nhất tỉnh Khánh Hòa.

Trong những hòn đảo có yến sào, hang hóc nhiều lắm. Cái thì ăn bồng bềnh vào lòng núi, cái thì chạy dài từ dãy hành lang. Vách đá bị gió mài cọ, trơn láng như gương. Chim yến bám vào những nơi cao để làm tổ.

Khánh Hòa có tất cả 7 hòn đảo có tổ yến (yếu sào). Nhưng sản xuất nhiều nhất là Hòn Ngoại (4.000 tổ mỗi mùa).

Hòn ngoại nhỏ hơn hòn nội lại đứng phía trong Nam.

Có nghĩa nội ngoại đây không có nghĩa là trong ngoài, mà là phía nội phía ngoại. Phía nội trọng hơn phía ngoại, nên hòn lớn gọi là hòn Nội, hòn nhỏ hơn gọi là hòn Ngoại. Ðó là ức đoán. Người đương thời không ai giải thích được chính xác.

Ðảo nầy có một đường hầm vừa cao vừa dài chạy suốt từ triền phía Nam sang triền phía Bắc. Ðường đi ngoắt ngoéo, lúc thẳng lúc cong. Ánh sáng lờ mờ từ những kẻ đá trên đỉnh lọt xuống.

Muốn vào hang phải dùng thuyền nhẹ, thon và dài. Người chèo thuyền phải thông thạo đường lối và phải thật lanh tay chèo. Miệng hang thường bị sóng khỏa lấp. Nhnwg nếu đầu hang nầy bị sóng lớn thì vào đầu hang bên kia. Vì lúc nào cũng có một đầu động, một đầu tĩnh. Vào hang phải hết sức cẩn thận. Nhiều nơi quá hẹp, lắm nơi đá mọc ngầm dưới nước, người chèo thuyền phải xuống khỏi thuyền, để vừa bơi vừa đẩy thuyền qua những nơi hiểm trở. Ðến giữa hang, thuyền dừng nơi một bến đầy sạn sỏi và đá tảng. Sóng vỗ vào đá, bọt bắn như tuyết, tiếng nghe bập bùng và vang rền như tiếng sấm đất. Gió thổi vun vút và hơi nước đá bốc lên lạnh buốt cả người.

Từ cửa vào đến bến mới là hang ngoài, đúng hơn, mới là đường hang. Ðến bến rồi mới trông thấy hang yến. Hòn Ngoại có ba hang. Các hang đều chạy lên cao, vách nhẵn thín. Chim yến lớp bay lượn thoan thoát trong hang, lớp bám vào vách vào tổ. Tiếng chim chin chít, hòa cùng tiếng sóng tiếng gió hòa thành những bản nhạc không có tiết tấu cũng không có đầu đuôi.

Còn tổ yến thì dính vào vách hang, dính nơi vòm hang. Ngửa mặt trông lên thấy từng điểm từng điểm trăng trắng như sao trên trời một đêm sương.

Quang cảnh trong hang thật khác biệt cảnh bên ngoài cả thanh lẫn sắc. Và tuy ở trong hang, chúng ta vẫn không thấy ngột ngạt vì gió thổi không ngừng.

Ðến chơi hang yến hòn Ngoại, ông Bạch Vân ở Nha Trang có một bài vịnh rằng:

Hòn Yến lâu nay ngỏ ý mời

Dong thuyền lướt sóng đến xem chơi.

Quanh co đường nước xuyên gành đá,

Thăm thẳm lòng hang khuất dạng khơi.

Chim trổi tiếng vàng hòa nhạc biển,

Tổ treo giá ngọc rụng sao trời,

Cho hay Cù Hải giàu sang thật,

Ngọc chứa vàng chôn khắp mọi nơi.

* *

*

“Bạc chứa vàng chôn” là giá trị của tổ yến. Vì mỗi năm yến sào làm lợi cho Khánh Hòa hàng ức hàng triệu.

Tổ yến Tàu gọi là Yến sào. Do chất nhựa trong cổ họng chim khạc ra. Yến làm tổ cũng như tằm làm kén. Hai bên đều đem “tinh huyết” của mình ra làm việc.

Yến ở Khánh Hòa hầu hết sắc tía. Giống yến vàng rất ít.

Yến bắt đầu làm tổ từ tháng chạp âm lịch. Nhưng đến tháng hai, gió nồm thổi ấm, mới dốc hết sức hết công.

Làm tổ xong thì lo đẻ. Song người lấy tổ không để chim kịp đẻ đã lo làm mùa, nghĩa là lấy tổ. Tổ lấy xong độ năm ba hôm sau thì chim làm tổ khác, nơi chỗ cũ. Kỳ nầy thì chim được phép đẻ tự do. Và người lấy tổ đợi chim con biết bay rồi mới làm mùa thứ hai. Không phải họ thương gì chim, mà chính không muốn chim tuyệt giống, không muốn sang năm sau lợi tức kém thua.

Lấy tổ yến không phải dễ. Phải làm giàn tre để leo hoặc dùng dây thừng để lên xuống. Nhiều khi phải leo thật cao, rồi nằm dây tụt xuống tận vực thẳm, trong những hang tối om và không hơi gió lọt. Nhiều hang chỉ vào được lúc thủy triều xuống để lộ cửa hang. Cửa hang lắm nơi chỉ vào lọt một em bé. Người vào hang phải hết sức lanh lẹ đẻ trở ra kịp lúc nước triều chưa lên.

Vào xem hang yến phải đợi mùa lấy tổ yến, mới thưởng thức trọn vẻ đẹp và thú vị trong hang. Sự lanh lẹ, khéo léo, dẻo dai của người thợ, cảnh nguy hiểm, vẻ lắt léo của những con đường xuống lên để lấy tổ, cảnh rộn rịp nhưng không ồn ào của bầy yến bị mất tổ... gây những cảm giác vừa vui vừa lo, vừa êm đềm vừa rạo rực..., những cảm giác giông giống như khi ngồi xem cirque, nhưng thanh thoát trong trẻo hơn.

Người thợ lấy tổ yến, chỉ hưởng tiền công hết sức ít đối với số lợi của chủ thầu tổ yến thu vào. Ngoài tiền công ra, người thợ cũng không mấy khi được nếm một miếng yến thượng hạng xem hương vị ra sao! Vì khi ra khỏi hang, người thợ bị lục soát tận kẻ lông chân tóc!

Chủ thầu kiểm soát chặt chẽ như vậy là vì một tổ yến (thường gọi là tai yến) hiện thời giá từ hai trăm đồng đến năm trăm đồng(45).

Hòn Ngoại làm tiêu biểu cho cá hòn Yến ở Nha Trang.

Và bờ biển Khánh Hòa tạm dừng ở hòn Ngoại, để nhìn về tương lai của bờ biển Cam Ranh, với hy vọng:

Nước non vốn nước non nhà,

Dẫu thay đổi mới vẫn là nước non.

* *

*

 

 

VI

KHÍ HẬU

 

Các sách giáo khoa, cấp Trung Học Phổ Thông, dạy về Ðịa Lý, bằng theo địa thế mà chia khí hậu Việt Nam làm:

- Khí hậu Bắc Phần,

- Khí hậu Trung Phần,

- Khí hậu Nam Phần.

Lại chia khí hậu Trung Phần ra làm bốn:

- Khí hậu Bắc Trung Phần gồm có ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh.

- Khí hậu Trung Ương gồm các tỉnh từ Quảng Bình đến Phú Yên.

- Khí hậu Nam Trung Phần gồm ba tỉnh Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận(46). - Khánh Hòa Cao Nguyên Trung Phần.

Chia như vậy là để học sinh dễ học đó thôi.

Chớ khí hậu cũng như con người, do ảnh hưởng núi sông, mỗi tỉnh mỗi khác.

 

ÐẶC TÍNH CỦA KHÁNH HÒA

Cũng có thể theo sách giáo khoa chia khí hậu Khánh Hòa ra làm hai mùa là mùa nắng và mùa mưa. Bởi vì là cảnh tượng dễ thấy.

Chớ nếu sống hòa mình cùng vũ trụ thì nhận thấy rõ rệt Xuân Hạ Thu Ðông ở Khánh Hòa. Mỗi mùa có một hương vị một sắc thái đặc biệt và mỗi khi sang mùa trong người đều cảm thấy sự thay đổi về thể chất cũng như về tinh thần.

Ở tỉnh nào cũng vậy. Song ở Khánh Hòa dễ nhận thấy hơn, dễ phân biệt hơn.

Nói về hai mùa mưa nắng:

 Khánh Hòa mưa nắng rất “điều độ”. Và mùa nắng không có “nắng sém da” như ở Quy Nhơn, Phan Rang, mùa mưa không có “lạnh cắt ruột”, “lạnh nhức xương” như ở Huế, ở Cao Nguyên. Trong mưa có khí ấm. Trong nắng có khí mát. Nha Trang là nơi tiêu biểu cho khí hậu Khánh Hòa.

 

NHIỆT ÐỘ

Nhờ ở gần biển, khí hậu Khánh Hòa rất ôn hòa.

Từ tháng giêng đến tháng sáu âm lịch, tức vào khoảng tháng hai tháng ba đến tháng bảy tháng tám dương lịch, hàn thử biểu thấp nhất là 21 độ và cao nhất là 33 độ.

Từ tháng bảy đến tháng chạp âm lịch, tức vào khoảng tháng bảy tháng tám đến tháng giêng tháng hai dương lịch, cao nhất là 21 độ và thấp nhất là 19 độ.

Năm nào lạnh lắm thì xuống đến 16 độ là cùng, còn nóng lắm thì lên đến 35, 36 độ là cùng.

Vì vậy mùa hè hoa hường hoa huệ vẫn nở, mùa đông vẫn thấy dưới hồ nở lác đác đôi đóa sen hồng.

Cho nên khí hậu Khánh Hòa là khí hậu lý tưởng của anh chị em bình dân và hạng thường thường bậc trung, nghĩa là thích hợp cho đại đa số nhân dân Việt Nam hơn Dalat, Bạch Mã dành riêng cho hạng giàu sang.

 

MƯA

Khánh Hòa mùa nào cũng có mưa.

Tháng giêng tháng hai âm lịch, thỉnh thoảng mưa từng trận nhỏ. Tục gọi là mưa xuân.

Tháng ba tháng tư tháng năm thường có mưa dông, sấm sét dữ tợn. Mưa ào ào một vài giờ rồi dứt(47).

Tháng sáu tháng bảy ít mưa, nhiều nắng và nắng hơi gắt hơn tháng năm tháng sáu, mặc dù đã sang thu.

Tháng tám ở các tỉnh nắng gắt nhất. Tục ngữ có câu “nắng tháng tám năm trái bưởi”. Nhưng ở Khánh Hòa nắng đã dịu và ban đêm ngủ phải đắp mền lúc về khuya.

Từ tháng chín trở đi mới thật là mùa mưa.

Mưa nhiều nhất là tháng 10 thang 11, tức là mạnh đôngtrọng đông. Mỗi tháng đổ đồng cũng đến 20 ngày mưa. Thỉnh thoảng mới mưa suốt ngày, hoặc nhiều ngày liên tiếp. Chớ thường thường cứ mưa một cơn tầm tã rồi xửng một vài giờ, hoặc một vài buổi rồi lại mưa lại.

Ai đã từng sống ở Huế ở Bình Ðịnh..., trong những ngày mưa dầm gió bấc, thì thấy mùa mưa ở Khánh Hòa, nhất là ở Nha Trang “dễ thương” vô cùng. Ðương mưa sụt sùi thì vẻ u ám liền tan và bên mình cảm thấy âm ấm như có hơi lửa dành sẵn trong không gian.

Một nhà thớ ví mưa Khánh Hòa như một cô tình nhân ưa làm nũng, nhưng khi dỗ nín thì liền nhoẻn miệng cười làm ấm lòng người yêu.

Nói về mực nước, theo quyển Climat de L’Indochine của Brujon xuất bản năm 1950, thì mùa nắng nước cao từ 22m/m đến 64m/m, mùa mưa lụt cao từ 174m/m đến 399m/m. nghĩa là không thấp lắm mà cũng không cao lắm, mùa nắng không đến nỗi rốc ráo, mùa mưa không đến nỗi tràn trề và canh nươm, ăm ắp.

 

GIÓ BÃO

Khánh Hòa có hai mùa gió.

- Mùa gió Nồm.

- Mùa gió Bấc.

Gió Nồm thổi từ tháng giêng cho đến tháng 8 âm lịch, tức là thổi về mùa nắng. Thổi theo hướng Ðông Nam Tây Bắc, mang khí nước biển vaò đất liền, mát mẻ dễ chịu.

Gió Bấc thổi từ tháng 9 đến tháng chạp âm lịch, tức là thổi về mùa mưa. Theo hướng tây Bắc Ðông Nam, mang khí núi xuống đồng bằng, lạnh lẽo khó chịu.

Trong mùa gió Bấc thường có bão, nhưng ít có bão lớn. Những trận bão lớn xưa nay đều từ nơi xa tạt vào.

Trừ vùng Tu Bông rakhh không chịu ảnh hưởng gió Lào, như Phú Yên, Bình Ðịnh, vì nhờ núi phía Tây che kín từ Bắc chí Nam. Cho nên tháng 4, 5, 6 không nóng bức.

Còn mùa Bấc thì nhờ khí ấm ở biển pha vào, nên không có hơi lạnh “nhức đầu sổ mũi”, không đến nỗi đi đâu cũng phaỉ mang pardessus trùm foulard như ở Dalat, ngồi đâu cũng phải ôm lồng ấp như ở Huế.

 

THỜI TIẾT

Nhờ mưa gió điều hòa, nhờ nhiệt độ giữa hai mùa nóng lạnh không chênh lệch mấy, nên khí hậu Khánh Hòa tốt hơn cả các tỉnh Trung Nguyên Trung Phần.

Mức lên xuống của nhiệt độ cũng đi từ từ chớ không bao giờ nảy vọt.

Tháng mưa nhiều nhất là tháng 9 tháng 10 âm lịch. Cảnh trời thường u ám, khí trời thường lạnh lùng. Có nhiều năm đến tháng 11 cũng còn mưa gió. Qua đến tháng chạp mưa đã ngớt nhưng trời còn lạnh. Cây cối buồn bã, nhiều giống cây úa lá rụng theo gió theo mưa. Dễ nhận thấy nhất là giống bàng, nửa vàng nửa xanh và thỉnh thoảng rơi năm bảy lá vàng ánh.

Ðến giờ giao thừa, khí trời thoảng ấm, bầu trời vụt trong(48). Và lòng người tự nhiên cảm thấy khoan khoái.

Giờ phút chuyển tiếp giữa đông và xuân, ở Khánh Hòa, nhất là Nha Trang, dễ thấy hơn đâu hết.

Hoa xuân ở Khánh Hòa cũng rất nhiều. Lan, huệ, cúc , hường, thược dược... đủ màu đủ giống. Nhưng đặc biệt nhất là hoàng mai.

Hoàng mai ở đâu cũng có. Song hầu hết đều là giống mai đơn, năm cánh, và thường thường mọc từng khóm lẻ tẻ hoặc từng chòm ba bốn cây, năm bảy cây. Hoàng mai ở Khánh Hòa phần nhiều là mai kép, cánh nở từ bảy trử lên và vun như hoa mai của các sĩ quan cấp úy. Mai Khánh Hòa ít khi mọc đơn chiếc, mai trời cũng như mai trồng, mà mọc từng rừng, từng đám. Lớp mai núi, lớp mai biển. Ðến giống mai tứ quý cũng làm cho những người không thích “tánh tạp nhạp mùa nào cũng ra hoa” phải để ý. Án vàng của hoa hừng hừng trong ánh nắng mới, lộng lẫy huy hoàng.

Ngày xưa rừng mai Phước Hải ở Nha Trang thịnh nhất. Hiện nay mai dồn vào Cam Lâm. Mỗi bận xuân về, những người “chuyên môn bán hoa” thu bạc vạn.

Cho nên khách phong tao gọi Khánh Hòa là Mai Thành.

Nên cạnh màu vàng của Mai, còn có màu đỏ của lá: Lá bàng.

Ở các nơi lá bàng thường thường rụng về mùa đông. Mùa đông rụng trụi. Qua xuân thì cành hoặc trùm lục hoặc trơ xương. Bàng Khánh Hòa mùa đông chỉ rụng cho có lệ. Qua xuân thì xanh trở vàng, vàng trở đỏ. Ðỏ thắm như màu son, đỏ tươi như môi người thiếu nữ trinh trắng. Vàng son trong cung điện vua chúa thời phong kiến thịnh hành cũng không rực rỡ bằng.

Câu thơ Xuân Nha Trang của Trường Xuyên:

Bàng son nhuộm thắm trời xuân,

Sao vàng xuống đậu sáng rừng hoa mai.

Diễn tả được phần nào cảnh xuân của Khánh Hòa vậy.

Khi vàng của hoa, son của lá đã nhường chỗ cho màu ngọc bích của cành, thì hoa sứ mới xuất hiện một cách đường hoàng, một cách viên mãn. Lòng vàng cánh trắng, mịn màng thanh nhã, trông vừa khiêm tốn vừa nghiêm trang.

Màu đỏ màu vàng của lá bàng hoa mai tượng trưng cho sức sống mãnh liệt của một dân tộc mới phục hưng. Màu dịu dàng của hoa sứ tiêu biểu cho thời thạnh trị thái bình, kéo dài ngót hai phần ba mùa xuân đầm ấm.

Sang mùa hè, Khánh Hòa lại trông thấy cảnh vàng son trở lại: Vàng của hoa muồn hồ, son của hoa phượng vĩ. Rực rỡ không kém mùa xuân.

Mùa hè ở Khánh Hòa cũng là mùa của hoa sen, hoa lài, hoa trúc đào, hoa huệ đỏ... Nhưng tất cả đều bị phai mờ dưới ánh sáng huy hoàng của hoa phượng hoa hòe.

Hai thứ hoa nầy nơi nào cũng có. Song nơi thì nhiều phượng ít hòe, hoặc không có hòe, nơi thì nhiều hòe ít phượng, hoặc không có phượng. Ở Khánh Hòa hễ hòe đâu thì phượng đó. Hoặc đứng chen nhau, hoặc chiếm mỗi thứ mỗi vùng độc lập, độc lập nhưng vẫn tương ỷ tương y.

Ở thôn quê thì tự do mọc tự do lớn. Ở Nha Trang thì sắp đặt do tay người. Ðường thì trồng toàn hòe, như con đường Quốc Lộ số 1 chẳng hạn. Ðường thì trồng toàn phượng như đường Yersin chẳng hạn. Ðường lại trồng hòe chen vói phượng thì những con đường trước tòa sứ ngày trước tức tòa Hành Chánh hiện thời(49)... Mỗi lúc hè sang thì dù đến những người chỉ sống trong phòng có máy điều hòa không khí cũng nhận thấy được sự thay đổi của thời tiết.

Các giống hoa, hầu hết đều có tính cách qúy phái, tánh cách tiểu tư sản. Phải xem từng đóa hoa từng cành mới nhận thấy tài khéo lẽo của hóa công, mới thưởng thức đầy đủ vẻ đẹp, một vẻ đẹp hùng vĩ, một vẻ đẹp hiên ngang. Và nắng càng gắt, sắc vàng càng tươi, sắc đỏ càng thắm, chẳng khác lửa đổ dầu thêm.

Vẻ đẹp của hoa mai của lá bàng là vẻ đẹp của buổi mai buổi chiều, rực rỡ nhưng dịu.

Vẻ đẹp của hoa hòe hoa phượng là vẻ đẹp của buổi trưa buổi xế, vừa sáng lạn vừa nghiêm.

Một bên là vẻ đẹp khuyên mời.

Một bên là vẻ đẹp khiêu khích.

Mỗi bên một vẻ, nhưng mười phân vẹn mười.

Rồi nắng dịu lần và vàng son của hoa cũng thưa lần và lợt lần, trong màu xanh của trời biển núi sông.

Gió Bấc thổi nhẹ. Lá me lá chành ruột lác đác bay. Chiều chiều chim én lượn từng bầy đớp chuồn chuồn trong sương mỏng. Và một khí buồn phất nhẹ vào nội tâm, êm đềm dìu dịu.

Thu đã bắt đầu.

Và trái thanh long đỏ tía, những quả cam nửa vàng nửa xanh, xuất hiện để đại diện cho mùa thu Khánh Hòa, màu đặc biệt của của thu Khánh Hòa.

Cam Khánh Hòa không bì nổi với cam Xã Ðoài, nhưng hơn hẳn cam ở các nơi khác cả chất lẫn lượng. Còn thanh long thì ít nơi có, mà có cũng có ít hơn Khánh Hòa. Ở Khánh Hòa vì khí hậu mát nên trồng đâu sống đó và ra trái sum sê.

Cam cũng như thanh lòng bắt đầu có trái từ mùa hè và chín từ đầu thu đến mạnh đông mới hết.

Cho nên người Khánh Hòa, xuân hạ thưởng hoa, thu đông hưởng quả. Mỗi mùa có một phong vị riêng.

mùa đông của Khánh Hòa không phải chỉ có mưa và lá vàng. Mận - ở Bắc Việt gọi là roi, ở Huế gọi là đào - cuối tháng 9 bắt đầu trổ bông, tháng 10 tháng 11 nở và tháng kết quả để tháng chạp cho kịp tết.

Hoa trắng như tuyết.

Quả đỏ như son và ngọt như đường phèn.

Vì vậy mùa đông của Khánh Hòa không đến nỗi u ám, buồn tẻ. Và có thể gọi màu hoa mận là màu tượng trưng cho mùa đông của Khánh Hòa.

Nói tóm lại, bốn mùa của Khánh Hòa có bốn màu đặc biệt, không thể lẫn lộn. Và quang cảnh mùa nào cũng đẹp và cũng thú như trong văn chương.

Sắc thái và thú vị của thời tiết lai còn thể hiện trên mùa màng, một cách rõ rệt. Ðại khái: mùa đông mùa hạ là mùa cày cấy, màu xuân mùa thumùa gặt hái. Mỗi mùa lại có một tính chất riêng biệt. Cày cấy về mùa đông không giống mùa hạ, gặt hái mùa xuân không giống mùa thu.

Nắng mưa mỗi mùa mỗi khác, thảo mộc mỗi mùa mỗi khác, mùa màng mỗi mùa mỗi khác. Như thế bốn mùa của Khánh Hòa, cũng như phần nhiều tỉnh miền Nam Trung Việt, đã được trời chia, đất chia người chia, một cách phân minh rành mạch. Chớ đâu phải chỉ có hai mùa là nắng và mưa.

 

KHÍ HẬU NHA TRANG

Khí hậu Khánh Hòa, thời tiết Khánh Hòa, đại khái là thế. Chớ không phải quận nào cũng thế, miền nào cũng thế. Vẫn có sự thay đổi, sự khác biệt theo vị trí. Có nhiều nơi khí hậu không được tốt, không được điều hòa, như Khánh Dương, Cam Lâm mà công chức hễ nghe đổi tới là sợ. Nói tóm lại những nơi ở gần núi rừng, hầu hết đều bị sơn chướng đầu độc không khí, không nhiều thì ít chớ không hoàn toàn không. Còn ở vùng biển thì tuyệt.

Tuyệt nhất là Nha Trang.

Xuân và thu ở Nha Trang thật đúng như lời sách tả: ôn và lương rõ ràng.

Còn đông và hạ nhờ có khí biển điều hòa, nên vẫn có thu có xuân ẩn hiện.

Mùa nào cũng vậy, nhưng dễ nhận thấymùa hạ, hễ đi đường mệt mỏi, từ Nam ra mà qua khỏi thành Diên Khánh, từ Bắc vào mà qua khỏi đèo Rù Rỳ, thì trong người liền thấy khỏe khoắn, và sau một đêm nghỉ nơi, thân tâm yên vui như vừa uống một liều thuốc bổ(50)

Cho nên những người ở các nơi ưng đến Nha Trang, và những người đã từng sống ở Nha Trang không muốn đi nơi khác.

Thi Nại Thị thời kháng chiến chống pháp phải rời Nha Trang, có những vần thơ tha thiết.

Nha Trang trăng ngọc gió trầm

Anh về Bình Ðịnh lệ dầm nhớ thương!

Trách ai rấp nẻo ngăn đường,

Non sông gởi gắm can trường lại em.

Hòn Chữ chưa chìm,

Hòn Chồng chưa ngã,

Ngoài còn Vạn Giã,

Trong còn Cam Lâm, vẫn còn trăng ngọc gió trầm,

Nghìn thu nghĩa nặng tình thâm mãi còn.

II

Nha Trang! Nha Trang!

Chút nghĩa cũ càng:

Vi hường mận trắng,

Mai vàng cúc vàng...

Cùng ai âu yếm?

Vì ai điểm trang?

Tình ơi! Xa cách!

Duyên ơi! Bẽ bàng!

Lưng trời bóng nhạn

Mơ chừng xuân sang.

Và đến khi tái ngộ 9 năm thương nhớ, lòng vui mừng thích thú không kém lòng Kim Trọng khi gặp lại Thúy Kiều:

Ðời chia mưa nắng chín năm qua

Vườn cũ thêm thương khóm mận già

Ba nhánh tình thâm tâm sự gởi

Không vì ly cách phụ phàng hoa.



(1) Hòn Mẫu Tử lại có tên nữa là núi Mồng Công vì hai tảng đất trên đầu núi xa trông giống như mồng con công. Có người bảo rằng tiếng “Bồng Con” do tiếng “Mồng Công” đọc trại.

(2) Ở Bình Ðịnh có Ðá Vọng Phu (xem Nước Non Bình Ðịnh) sự tích cũng rất ly lỳ song khác hẳn sự tích hòn Mẫu Tử. Ðá Vọng Phu ở gần biển nên có chuyện “chồng ra khơi”. Hòn Mẫu Tử ở nơi nhiều trầm nên có chuyện “ngậm ngải”. Có người đem sự tích Ðá Vọng Phu gán cho hòn Mẫu Tử ở cách xa biển. Như thế là không để ý đến tình tiết trong câu chuyện.

(3) Người Thượng ở vùng Diên Khánh và vùng Cam Lâm không đồng ngôn ngữ.

(4) Trong vùng này xưa kia có nhiều thiền sư đến lập chùa tu hành. Cho nên nhiều ngọn núi lấy tên theo nhà Phật. Như núi Bồ Ðà gọi là núi Phổ Ðà, và ngoài núi Chùa còn có núi Ông Sư ở Xuân Tự bên cạnh chùa Dốc Thị.

(5) Xen Nước Non Bình Ðịnh, có nói rõ chuyện Khổng Lồ.

(6) Sẽ nói ở chương “Thắng Cảnh”.

(7) Xem “Phong trào Cần Vương” ở phần V.

(8) Không biết vịnh do tên núi mà ra hay núi theo tên vịnh mà cải.

(9) Chương “Thắng Cảnh Cổ tích” ở sau.

(10) Hòn Thị ở Diên Khánh, sẽ nói ở đoạn sau.

(11) Ðã nói ở mục Lịch Sử, sẽ nói ở mục Sông Ngòi.

(12) Ðã nói ở mục Lịch Sử, sẽ nói ở mục Sông Ngòi.

(13) Chuyện bắt mãnh hổ, sách Ðại Nam Nhất Thống Chí có chép, nhưng nơi bắt được hổlại nói là “Núi Diễn”. Miếu thờ bà Thiên Y tại Cầu Hùm lâu ngày bị gió mưa tàn phá, không còn tìm thấy dấu tích. Ở Khánh Hòa trước đây đền thờ bà Thiên Y có nhiều nơi lắm. Nay chỉ còn hai nơi là tháp Poh Năg và Núi Chúa.

(14) Sự tích nói kỹ ở mục cổ tích (Tháp Bà).

(15) Trước chùa Kim Liên tại ấp Ðông Dinh, Quận Diên Khánh có một cổ mộ bia khắc là “Tổ Khảo Chi Mộ” hai bên có câu đối:

Tiên sanh tàng bạch cốt (nghìn đời chôn cốt trắng)

Vạn cổ giảm trung trinh (muôn thuở soi lòng trong)

Cổ mộ lấy Hòn Dữ làm hậu đầu, hòn Ðồng bò làm tiền áng. Mộ nằm gối ngay giữa hai ngọn của đỉnh Hòn Dữ.

(15) Có nhiều cụ già bảo rằng chính mình có thấy lúc nhỏ.

(16) Mấy vị phụ lão ở Phú Lộc bảo gần đây có người lên núi vẫn còn thấy trấu.

(17) Kẻ đi tìm trầm gọi là đi điệu.

(18) Trong Ðại Nam Nhất Thống Chí có chép. Có người cho biết rằng vì mùa thu màu đông thường có mưa. Nước trên núi chảy xuống làm cho bùn lầy nổi lên thành nửa nước phía gần núi phải đục đi chớ không có gì lạ.

(19) Ở Vạn Ninh cũng có Ðồng Cọ, song phần lớn thuộc về Phú Yên. Phú Mỹ có lẽ là tên cũ của tên Mỹ Lộc. Núi mượn tên thôn, rồi thôn đổi tên, núi không đổi.

(20) Ở Ninh Hòa cũng có Hòn Bà. Ðã nói ở đoạn trước.

(21) Xem mục “Bác sĩ Yersin” ở phần V.

(22) Phỏng theo lời của Bác sĩ Loel Bernard trong tập Truyện ký về Bác sĩ Yersin.

(23) Tục có câu “Trói voi bỏ rọ”.

(24) Có tên như thế vì nước sông thường có chất nhựa cây ráy ở hai bên hờ tiết ra sắc đỏ như máu. Rất độc.

(25) Trong các bản đồ đều có ghi là sông Ky.

(26) Chữ Giang trong tên Sông Giang, nghĩa là thần. Tiếng của người Thượng. Sãi Me trong các bản đồ Pháp Mỹ ghi là Sẩy Me và Sông Cầu ghi là Sông Cao.

(27) Thơ của Chế Lan Viên trong thời kháng chiến (1945-1954)

(28) Xem phần “Thắng Cảnh” ở sau.

(29) Cũng như Quy Nhơn, Pháp lấy tên phủ ngày xưa mà đặt.

(30) Cũng gọi là thác Ngựa Oàn. Vì nước chảy qua ba tảng đá trông giống thì lưng ngựa bị oàn xuống.

(31) Dây rừng giăn qua Thác Võng, có người thì bảo là dây tràm, có người bảo là rễ cây. Có lẽ là rễ cây ráy, vì giống cây này rất độc, và nhựa màu nâu nâu, hễ dính vào người thì ngứa ngáy, gãi lở rồi làm độc.

(32) Cổ thi có câu “Anh hùng nan quá mỹ nhân quan”.

(33) Xem phần II, mục nói về miếu.

(34) Bài thơ nầy tả chung cả cảnh tượng thác Nhét và Lỗ Ðoi. Việc thọc sào vào lỗ là một cách chống ghe cho ghe bè khỏi chui vào đó mà bị kẹt. Sau thành ra tục lệ. Nhưng sao ở miếu Lỗ Lườn ngoài Vạn Ninh cũng có lệ “thọc” như thế mỗi lần cúng tế?

(35) Tống Ðịch người đời Tống có tám bức họa những cảnh vùng Hồ Nam gọi là Tiêu Tương bát cảnh.

(36) Giang Yêm cũng người đời Tống, nằm mộng thấy bút trổ bông văn chương trở nên lỗi lạc, thi đỗ trạng nguyên.

(37) Mạnh Quang đời Hán thờ chồng hết lòng. Ðưa vật gì cho chồng cũng nâng cao ngang mày (cử án tề mi).

(38) Xem chương thắng cảnh.

(39) Xem chương thắng cảnh.

(40) Hạc là cạn, Hạc Giang là Sông Cạn.

(41) Xem phần “Lịch sử” ở trước và mục “Phong trào Cần Vương” trong phần V ở sau.

(42) Sẽ nói sau

(43) Sẽ nói ở chương “Thắng cảnh cổ tích”.

(44) Ðàm Mông (đứa trẻ của đầm) dịch tiếng hòn trẻ ra. Các bản đồ mới cũ đều ghi Hòn Tre. Vì theo bản đồ Pháp mà chữ Pháp không có dấu.

Trong đảo có nhiều núi. Hai ngọn cao nhất là hòn Trẻ (482 thước và Hòn Lớn (141 thước) cho nên Ðảo khi gọi là hòn Trẻ khi gọi là hòn Lớn.

(45) Giá trị yến sào sẽ nói ở chương “Kinh tế”

(46) Trong sách Ðịa Lý lớp Ðệ Tứ của ông bà Tăng Xuân An chép là ba tỉnh Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết. Có lẽ lộn vì Phan Rí không phải là một tỉnh. Thêm nữa tác giả lấy Mũi Nậy, thuộc Phú Yên, làm khởi điểm cho vùng khí hậu này.

(47) Dông đã có từ tháng chạp và đến tháng mười năm sau mới dứt. Cho nên có câu “Tháng mười sấm rạp tháng chạp sấm ra”. Nhưng chỉ mùa hè sấm sét mới dữ dội.

(48) Sẽ nói kỹ ở chương “Thắng cảnh cổ tích” đoạn nói về cảnh giao thừa đi thăm Tháp Bà.

(49) Từ ngày có chiến tranh thuốc khai quang làm chết hết cây cối. Vẻ đẹp của phong cảnh kém sút quá nhiều.

(50) Xem thêm ở chương “Thắng cảnh cổ tích”, mục nói về Nha Trang.

Send comment
Off
Telex
VNI
Your Name
Your email address
(View: 597)
Ai đã truyền Việt Nam Phật Giáo qua Trung Quốc: Khương Tăng Hội, người Việt Nam. Vào năm nào: năm 247 tây lịch.
(View: 548)
Tư tưởng Phật giáo trong văn học thời Lý bản PDF - Nguyễn Vĩnh Thượng
(View: 2195)
Thầy Tuệ Sỹ Là Viên Ngọc Quý Của Phật Giáo và Của Việt Nam - Nguyễn Hiền Đức
(View: 1871)
Dưới Bóng Đa Chùa Viên Giác - hồi ký về một ngôi chùa đã đi vào lịch sử Phật giáo tỉnh Quảng Nam. Viên Giác Tùng Thư 2019 - Nhà xuất bản Liên Phật Hội
(View: 21981)
Tác phẩm Trí Quang Tự Truyện bản pdf và bài viết "Đọc “Trí Quang Tự Truyện” của Thầy Thích Trí Quang" của Trần Bình Nam
(View: 2226)
Tôi đặt bút bắt đầu viết "Lời Vào Sách" nầy đúng vào lúc 7 giờ sáng ngày 21 tháng 6 năm 1995 sau khi tụng một thời kinh Lăng Nghiêmtọa thiền tại Chánh điện.
(View: 1893)
Có lẽ đây cũng là một trong những viễn ảnh của tâm thức và mong rằng những trang sách tiếp theo sẽ phơi bày hết mọi khía cạnh của vấn đề, để độc giả có một cái nhìn tổng quát hơn.
(View: 2265)
Ai trói buộc mình? Không biết có bao giờ chúng ta tự đặt câu hỏi đó với chúng ta chưa? Đến chùa học pháp hay đi tu chỉ để cầu giải thoát. Mục đích tu hoặc xuất gia là cầu giải thoát sinh tử. Giải thoát có nghĩa là mở, mở trói ra. Cầu giải thoát là đang bị trói. Nhưng ai trói mình, cái gì trói mình? Khi biết mối manh mới mở được.
(View: 1824)
Sống Trong Từng Sát Naphương pháp thực tập sống tỉnh thức, sống và ý thức về sự sống trong từng mỗi phút giây. Đây là phương thức tu tập dựa trên tinh thần Kinh Bốn Lãnh Vực Quán Niệm.
(View: 1760)
Nguyên bản: How to practice the way to a meaningful life. Tác giả: Đức Đạt Lai Lạt Ma. Anh dịch: Jeffrey Hopkins, Ph. D. Chuyển ngữ: Tuệ Uyển
(View: 3188)
Mối Tơ Vương của Huyền Trân Công Chúa (Phóng tác lịch sử tiểu thuyết vào cuối đời Lý đầu đời Trần) HT Thích Như Điển
(View: 2207)
Nguyệt San Chánh Pháp Số 84 Tháng 11/2018
(View: 5713)
Nhẫn nhục là thù diệu nhất vì người con Phật thực hành hạnh nhẫn nhục thành thục, thì có thể trừ được sân tâm và hại tâm, là nhân tố quan trọng để hành giả thành tựu từ tâm giải thoátbi tâm giải thoát.
(View: 16921)
Tác giả: Diệu Hạnh Giao Trinh sưu tầm và kể chuyện, Nguyễn Minh Tiến hiệu đínhgiới thiệu
(View: 2229)
Cảm Đức Từ Bi - tác giả Huỳnh Kim Quang
(View: 2851)
Một bản dịch về Thiền Nhật Bản vừa ấn hành tuần này. Sách nhan đề “Thiền Lâm Tế Nhật Bản” của tác giả Matsubara Taidoo. Bản Việt dịch do Hòa Thượng Thích Như Điển thực hiện.
(View: 2609)
Tuyển tập “Bát Cơm Hương Tích” của Thượng Tọa Thích Nguyên Tạng là một phần lớn của đời tác giả, ghi lại những gì Thầy mắt thấy tai nghe một thời và rồi nhớ lại...
(View: 3205)
Quyển sách "Hãy làm một cuộc cách mạng" trên đây của Đức Đạt-lai Lạt-ma khởi sự được thành hình từ một cuộc phỏng vấn mà Ngài đã dành riêng cho một đệ tử thân tín là bà Sofia Stril-Rever vào ngày 3 tháng giêng năm 2017.
(View: 3866)
THIỀN QUÁN VỀ SỐNG VÀ CHẾT - Cẩm Nang Hướng Dẫn Thực Hành - The Zen of Living and Dying A Practical and Spiritual Guide
(View: 3073)
Mùa An Cư Kiết Hạ năm 2016 nầy tôi bắt đầu viết tác phẩm thứ 67 để sang năm 2017 xuất bản với nhan đề là "Nước Mỹ bao lần đi và bao lần đến"
(View: 3240)
Người đứng mãi giữa lòng sông nhuộm nắng, Kể chuyện gì nơi ngày cũ xa xưa, Con bướm nhỏ đi về trong cánh mỏng, Nhưng về đâu một chiếc lá xa mùa (Tuệ Sỹ)
(View: 7932)
TĂNG GIÀ THỜI ĐỨC PHẬT Thích Chơn Thiện Nhà xuất bản Phương Đông
(View: 12847)
Người học Phật có được một tài liệu đầy đủ, chính xác, đáng tin cậy, dễ đọc, dễ hiểu, dễ nhớ và dễ tra cứu khi cần...
(View: 3550)
Tác phẩm nầy chỉ gởi đến những ai chưa một lần đến Mỹ; hoặc cho những ai đã ở Mỹ lâu năm; nhưng chưa một lần đến California...
(View: 3903)
Từ Mảnh Đất Tâm - Huỳnh Kim Quang
(View: 3500)
Một năm lại sắp trôi qua với những vết tích điêu tàn, khổ nạn để lại trên khắp trái đất. Nhìn lại, chúng ta không khỏi giật mình, và chạnh lòng thương tưởng
(View: 3383)
Chung trà cuối năm uống qua ngày đầu năm. Sương lạnh buổi sớm len vào cửa sổ. Trầm hương lãng đãng quyện nơi thư phòng..
(View: 3761)
Một năm lại sắp trôi qua với những vết tích điêu tàn, khổ nạn để lại trên khắp trái đất. Nhìn lại, chúng ta không khỏi giật mình, và chạnh lòng thương tưởng
(View: 3875)
Nước lũ từ thượng nguồn cuồn cuộn đổ về, lại thêm nước từ đập thủy điện ồ ạt xả ra. Dân không được báo trước.
(View: 3750)
Trải hơn 25 thế kỷ, Chánh Pháp của Phật vẫn được tuyên dươnglưu truyền bởi hàng đệ tử xuất gia lẫn tại gia, đem lại giải thoátgiác ngộ cho...
(View: 4744)
Là người mới bắt đầu học Phật hoặc đã học Phật nhưng chưa thấm nhuần Phật pháp chân chính, chúng tôi biên soạn...
(View: 3836)
Hôm nay là ngày 10 tháng 6 năm 2015, tại thư phòng chùa Viên Giác Hannover, Đức Quốc, tôi bắt đầu viết tác phẩm thứ 65 của mình...
(View: 3792)
Bắt đầu vào hạ, trời nóng bức suốt mấy ngày liền. Bãi biển đông người, nhộn nhịp già trẻ lớn bé. Những chiếc...
(View: 6621)
Phật giáo ra đời từ một trong những cái nôi của nền văn minh nhân loại - Ấn Độ - và nhanh chóng phổ biến tại các nước phương Đông...
(View: 12929)
Trong tập sách nhỏ này tôi đã bàn đến hầu hết những gì mọi người đều công nhậngiáo lý tinh yếu và căn bản của Đức Phật... Con Đường Thoát Khổ - Đại đức W. Rahula; Thích Nữ Trí Hải dịch
(View: 25075)
Tôi cảm động, vì sống trong đạo giải thoát tôi đã tiếp nhận được một thứ tình thiêng liêng, trong sáng; một thứ tình êm nhẹ thanh thoát đượm ngát hương vị lý tưởng...
(View: 11089)
Tập sách do Minh Thiện và Diệu Xuân biên soạn
(View: 13943)
Phật GiáoVũ Trụ Quan (PDF) - Tác giả: Lê Huy Trứ
(View: 8023)
Hạnh Mong Cầu (sách PDF) - Lê Huy Trứ
(View: 9722)
Đọc “Dấu Thời Gian” không phải là đọc sự tư duy sáng tạo mà là đọc những chứng tích lịch sử thời đại, chứng nhân cùng những tâm tình được khơi dậy trong lòng tác giả xuyên qua những chặng đường thời gian...
(View: 5487)
Báo Chánh Pháp Số 48 Tháng 11/2015
(View: 7926)
Nguyệt san Chánh Pháp Tháng 10 năm 2015
(View: 5737)
Báo Chánh Pháp Số 46 Tháng 9/2015 - Chuyên đề Vu Lan - Mùa Báo Hiếu
(View: 24288)
Phương Trời Cao Rộng - Truyện dài của Vĩnh Hảo, Chiêu Hà xuất bản tại California, Hoa Kỳ năm 1993, tái bản năm 1995
(View: 5009)
Tiếng nói của những người con Phật có tấm lòng từ bi và trí tuệ đi vào đời...
(View: 6435)
Báo Chánh Pháp - bộ mới Số 43, tháng 06 năm 2015
(View: 6275)
Hy hữu, vì biết lấy Phật giáo làm lý tưởng đời mình và chọn sự thực hành Phật Pháp như là sinh hoạt nền tảng hàng ngày
(View: 9301)
Nguời quân tử ra làm quan đi vào con đường hành chính, không những ngồi ung dung nơi miếu đường nói truyện văn nhã, để lấy tiếng là người có đức vọng...
(View: 5382)
Báo Chánh Pháp Số 41 Tháng 4/2015
(View: 5981)
Tuyển tập những bài viết về mùa Xuân trong nền văn hóa Phật giáo Việt Nam. Giai Phẩm Xuân Ất Mùi 2015...
Quảng Cáo Bảo Trợ